د پښتو په اړه
د پښتو ژبې په اړه لیک: ډاکتر لطیف یاد
پښتو، پختو يا پشتو هغه ژبه ده چې د افغانستان پښتانه، د پښتونخوا، جنوبي پښتونخوا اوسېدونکي او همدارنګه د اوسنۍ هندوستان په ځينو سيمو کې مېشت پښتانه پرې خبرې کوي.
پښتو ژبه په ظاهره د «پښتون» يا «پختون» له کلمې څخه اخيستل شوې ده، چې دا د آريايي قبيلو له نومونو څخه يو دی. دا ژبه د هند ـ اروپايي ژبو له کورنۍ څخه ده او له لرغونو آريايي ژبو لکه سانسکريت او اوستا (زند) سره نېغه ژبنۍ اړيکه لري. پښتو ژبه د پښتون قوم ته منسوبه ده.
د «پښتون» کلمه د ريګويدا په کتاب کې د «پکهت» په بڼه راغلې ده او له «بخدي» او «بختي» سره تړاو لري، کوم نومونه چې د اوستا په کتاب کې د باختر او بلخ لپاره ياد شوي دي. يوناني مورخ هيرودوت دا قوم «پکتيس» او «پکتويس» بللی او د دوی د اوسېدو سيمه يې «پکتيکا» نومولې ده. بطليموس هم دا نوم «پکتين» ليکلی دی. له همدې نومونو (پکهت – پکتويس – پکتين) څخه د پښتو نوم جوړ شوی او د تلفظ بڼې يې پښتو، پختو او پشتو دي.
په پښتو ژبه کې دېرش (۳۰) توري شته، چې له هغو څخه شپږ ويشت (۲۶) بېغږيز (صامت) او څلور (۴) غږيز (مصوت) توري دي.
د اسلام له مخه د پښتو ژبې ادبي آثار تر اوسه نه دي موندل شوي، خو د هجري قمري لومړۍ پېړۍ وروسته داسې شعرونه او منظومې شته چې د اسلام په لومړيو زمانو کې د دې ژبې پر ادبي ژوند دلالت کوي. د «پټه خزانه» کتاب (پټ ګنج) چې په ۱۱۴۲ هـ ق / ۱۷۲۹ م کال په کندهار کې ليکل شوی، د پښتو له لرغونو کتابونو څخه په استناد داسې شعرونه او منظومې رااخلي چې د هجري دويمې پېړۍ پورې اړه لري.
د پښتو پخواني شاعران
تر ټولو پخوانی شاعر چې د پښتو يو حماسي منظوم اثر يې د پټه خزانه ليکوال د «تاريخ سوري» له مخې راخيستی، امير کروړ زوی د امير پولاد سوري دی، چې په ۱۳۹ هـ ق / ۷۵۶ م کال د غور په مندیش کې امير و او په ۱۵۴ هـ ق / ۷۷۰ م کال د هرات د پوشنج په جګړو کې ووژل شو.
له نورو پخوانيو شاعرانو څخه:
- ابومحمد هاشم بن زيد السرواني البستي (زېږېدلی ۲۲۳ هـ ق / ۸۳۷ م)، چې په پښتو يې د سالو وږمه (نسيم ريګستان) کتاب ليکلی.
- شيخ رضي لودي، د شيخ حميد لودي وراره، چې شاوخوا ۱۰۰۰ ميلادي کال کې ژوندی و.
- بيټنی
- اسماعيل سربڼی
- شيخ اسعد سوري (مړ ۴۲۵ هـ ق / ۱۰۳۳ م)
- ښکارندوی بن احمد کوټوال فيروزکوه
- ملک يار غرشين
- تايمني
- قطب الدين بختيار کاکي
- شيخ تيمَن بن کاکر
- شيخ متی بن شيخ عباس
- بابا هوتک
- سلطان بهلول لودي
- خليل خان نيازي
- اکبر زمين داوري
- شيخ عیسی مشواڼی
- شيخ بستان بړيڅ
- ملا الف هوتک
- ملا مست زمند
- ميرزا خان انصاري
- دولت لواڼی
- زرغون خان نورزی فراهی
- دوست محمد کاکر
- علي سرور لودي
له زر هجري کال وروسته ډېر نامتو شاعران او ليکوال راپيدا شول، لکه:
- خوشحال خان خټک
- عبدالرحمن بابا (زېږېدلی ۱۰۴۲ هـ ق / ۱۶۳۲ م)
- حميد مومند
- پير محمد کاکړ
د پښتو لرغوني کتابونه
له زر هجري وروسته په پښتو ژبه شاوخوا پنځه سوه (۵۰۰) کتابونه ليکل شوي، چې په دين، تصوف، ادب، فلسفه، اخلاق، فقه، طب او نورو علومو کې دي. له هغو څخه ځينې دا دي:
- سالو وږمه
- تذکرة الاوليای افغان
- د خدای مينه
- اعلام اللوذعي
- تاريخ سوري
- لرغونه پښتانه
- دفتر شيخ ملی
- غرغښت نامه
- بوستان اوليا
- خير البيان
- مخزن الاسلام
- کليد کامراني
- ارشاد الفقراء
- پټه خزانه
د احمدشاه بابا له وخته پښتو په افغانستان کې د دربار ژبه وه. لومړنی درسي کتاب معرفة الافغاني نومېده. وروسته د پښتو صرف، نحو او لغتونه وليکل شول، او په ۱۹۳۷ م کال کې په کابل کې پښتو ټولنه تاسيس شوه چې ګڼ علمي، ادبي او درسي آثار يې خپاره کړل.
پایله
نن ورځ پښتو ژبه د يوې پياوړې ادبي او علمي ژبې په توګه ګڼ شمېر ادبي، علمي او تاريخي آثار لري. هر کال د افغانستان، پښتونخوا او جنوبي پښتونخوا ليکوال، شاعران او څېړونکي د علمي او ادبي ټولنو له لارې هڅه کوي چې دا ژبه لا پرمختګ وکړي او بډايه شي
ېادونه: پورتنۍ لیکنه له پاړسي/ دري څخه د ChatGPT پر مټ پښتو ته وژباړل شوه