حقېقت څه دی
اصل حقیقت څه دی؟
03.10.2026:
دا لاندې اځورونه عادي شخصي لست نه دی. بلکې د برتانوي هند د شمال لوېدیځ سرحدي صوبې د حکومت د استخباراتي/سیاسي اسنادو له یوې دوسیې سره تړاو لري.
د British Library رسمي آرشیفي کتالوګ کې د Mss Eur D670/19 دوسیه ثبت شوې ده. د هغې رسمي عنوان داسې دی:
“Correspondence with External Affairs Department concerning Cunningham’s organization of anti-enemy propaganda through mullahs and others.”
یعنې د سر جورج کننګهم هغه مکتوبات چې د ملايانو او نورو کسانو له لارې د برتانوي حکومت د «دښمن ضد تبلیغاتو» د تنظیم په اړه وو. دا دوسیه د ۱۹۴۱–۱۹۴۶ کلونو پورې اړه لري.
د علمي څېړنې له مخې چې د پنجاب پوهنتون په ژورنال کې هم خپره شوې، د کننګهم په اسنادو کې د ملايانو یو لست موجود و:
* ۲۴ ملايان د پېښور تحصیل
* ۱۳ د چارسدې
* ۳ د نوښار
* ۱۸ د مردان او صوابۍ
او څېړنه یې په مستقیم ډول British Library, Mss Eur D670/19، pages 11–12 ته نسبت ورکوي. په عکسونو کې هم همدا جوړښت لیدل کېږي: Appendix A او Appendix B.
اسناد ښيي چې برتانوي حکومت د ملايانو یوه شبکه د تبلیغاتي کار لپاره جوړوله، هغوی یې تنظیمول، ځینې یې د پیسو له لارې هڅول، او د اسلامي اصطلاحاتو څخه یې د جګړې او سیاسي اهدافو لپاره استفاده کوله.
د کننګهم د اسنادو په اړه څېړنه ښيي چې:
* کننګهم له Kuli Khan څخه غوښتل چې ملايان وهڅوي چې د برتانوي ګټو او اسلام ترمنځ اړیکه خلکو ته داسې وړاندې کړي چې دواړه یو شان وګڼل شي.
* ځینو ملايانو ته د حکومت له خوا پیسې ورکول کېدې.
* کننګهم د Ghulam Haider of Sherpao په نوم کس ته ۶۰۰ روپۍ ورکړې او ورته یې ویلي وو چې له ملايانو سره اړیکه ونیسي او هغوی د ټاکل شوي تبلیغاتي کار لپاره تیار کړي.
* د ملايانو لست Iskandar Mirza ته سپارل شوی و.
* د دویمې نړیوالې جګړې پر مهال برتانوي چارواکو د ملايانو له لارې د روسانو، جرمنیانو او جاپانیانو پر ضد تبلیغات تنظیمول.
حتی د څېړنې په متن کې راغلي چې د ځینو ملايانو له لارې په جوماتونو او کلیو کې ویناوې کېدې او فتواوې خپرېدې.
نو د برتانوي حکومت له خوا د دیني نفوذ د سیاسي او جنګي تبلیغاتو لپاره استعمالول، مستند تاریخي حقیقت دی.
د کننګهم د راپورونو په اړه څېړنه دا هم بیانوي چې د ملايانو یوې ډلې ته ویل کېدل چې خلکو ته داسې پیغام ورسوي چې:
د برتانیا دښمن د اسلام دښمن هم دی.
د ۱۹۴۰مو کلونو په جګړه کې دا تبلیغات د روسانو، جرمنیانو او جاپانیانو پر ضد کارول کېدل. په ځینو مواردو کې د اسلامي مفاهیمو لکه جهاد څخه هم د برتانوي جګړې د مشروعیت لپاره استفاده کېده.
دا موضوع یوازې د وروسته دورې لیکوالانو ادعا نه ده؛ د British Library اصلي آرشیفي مجموعه خپله د anti-enemy propaganda through mullahs په نوم ثبت شوې ده.
د همدې علمي څېړنې له مخې، په NWFP کې د علماوو ترمنځ د برتانویانو د جګړې د ملاتړ په مسئله کې اختلاف موجود و. ځینو د برتانویانو مخالفت کاوه او د فقیـر ایپي د مبارزې ملاتړ یې کاوه؛ ځینو له برتانویانو سره همکاري کوله؛ او د Jamiat Ulama-i-Sarhad دننه هم د Congress او Non-Congress ډلو اختلاف موجود و.
حتی په ۱۹۴۰ کې د Jamiat Ulama-i-Sarhad یوې غونډې کې د برتانوي Forward Policy پر ضد اعتراض شوی و، سره له دې چې د همدې ډلې ځینو کسانو په عین وخت کې د جرمني او ایټالیا پر ضد تبلیغ کاوه.
دا د برتانوي حکومت د هغه تبلیغاتي پروګرام له اسنادو څخه دی چې د ملايانو او دیني نفوذ له لارې یې په NWFP کې د خپلو جګړهییزو او سیاسي اهدافو لپاره تبلیغات تنظیمول. په لست کې شامل کسان د حکومت د پام/شبکې په ساحه کې وو.
د British Library رسمي دوسیه Mss Eur D670/19
د انګریزي ملایانو لست:
Appendix A — List of Mullahs
Peshawar Tehsil — 24 کسان
1. Maulana Gul Faqir Ahmad — near old Egerton Hospital.
2. Hafiz Ali Ahmad — Pipalwali mosque, inside Kabuli Gate.
3. Sahibzada Muhammad Ayub Deobandi — of Bhanamari.
4. Ghulam Rabbani Shah — Police Line mosque.
5. Syed Habib Shah — of Bhanamari.
6. Hakim Abdul Dayan — of Masho Khel.
7. Tirah Mullah — of Garhi Murad Khan.
8. Mullah Abdullah Jan — of Peoke.
9. Abdullah Shah — of Lal Kurti Khurd, Peshawar Cantonment.
10. Haji Fazil Samand — Madrassa Rafui Islam, Bhanamari.
11. Badruddin — of Bahadur Killi.
12. Saeed Akber — of Pushti Kharo Payan.
13. Minha Juddin — of Sheikhan.
14. Mufti Ruknuddin — of Kagawella.
15. Mohd Umar — of Sheikhan.
16. Sultan Sahib — of Garhi Hamza.
17. Taus Khan — of Delazai.
18. Abdullah, Fazil Deoband — of Jetti Bala.
19. Abdur Rauf — of Gullozai.
20. Abdul Qayum — of Agra Miana.
21. Pochir Mullah — Imam Masjid Chauk Jehangirpura.
22. Hafiz Ali Ahmad — of Mohilla Bar, Peshawar City.
23. Maulvi Abdul Qadir — of Sirki Gate, Peshawar City.
24. Sahibzada Azizur Rahman — of Deh Bahadur.
Tahsil Charsadda — 13 کسان
1. Sahib-i-Haq — of Razzar.
2. Fazal Rabbani — of Mathra.
3. Samiul Haq — of Tarkha.
4. Abdul Haq Mohiddis — of Mathra.
5. Ali Jan Khan — of Yaghliband.
6. Obedullah — of Kangra.
7. Nazir Hussain — of Ataki.
8. Sahib Haq — of Mirzo.
9. Haji Fazal Qadir — of Jummat.
10. Mir Ahmad Shah — of Gulabad.
11. Samdani Sahib — of Babra.
12. Rahmanuddin — of Prang.
13. Kabul Mullah — of Tangi.
Nowshera Tahsil — 3 کسان
1. Amin-ul-Hasanat — Mullah of Manki (Biggest Mullah in the District).
2. Mullah Shakirullah — of Nowshera.
3. Eldest son of Haji Sahib — of Akora.
⸻
Appendix B
Tahsil Swabi — 9 کسان
1. Qazi Asmatullah — of Maneri Payan, Tahsil Swabi.
2. Maulvi Mohd Faruq — of Maneri Payan, Tahsil Swabi.
3. Maulvi Hazrat Shah — of Kunda, Tahsil Swabi.
4. Maulvi Abdur Rauf — of Kaddi, Tahsil Swabi.
5. Sahib-i-Haq Sahib Fazal Haq — of Rashakai, Tahsil Swabi.
6. Qazi Amanullah — of Dagi, Tahsil Swabi.
7. Maulvi Sahib Gul — of Purmulli, Tahsil Swabi.
8. Toti Bacha Sahib-i-Haq — of Asota, Tahsil Swabi.
9. Maulvi Abdul Wahid — of Yar Hussain, Tahsil Swabi.
Mardan — 9 کسان
10. Qazi Ali Hazar — of Mardan.
11. Maulvi Zainullah — of Gujar Garhi, Mardan.
12. Sahib-i-Haq Abdul Khaliq — of Garhi Kapura, Mardan.
13. Maulvi Shaista Gul — of Matta, Mardan.
14. Maulvi Hakim Abdul Halim — of Osai, Rustam.
15. Qazi Abdur Rauf — of Niwi Killi – Sudhom (Rustam).
16. Maulvi Mohd Shuaib — of Lundkhowar, Mardan.
17. Maulvi Madarulla — of Lundkhowar, Mardan.
18. Maulvi Abdul Hanan — of Mardan.
⸻
شمېر
* Appendix A: 40 کسان
* Peshawar: 24
* Charsadda: 13
* Nowshera: 3
* Appendix B: 18 کسان
* Swabi: 9
* Mardan/Swabi اړوند ځایونه: 9
* ټول: 58 نومونه
- 
- 