دخان شهيد عبدالصمد خان اڅکزي

د خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزي علمي او ادبي خدمات

د کتاب نوم :: د خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزي علمي او ادبي خدمات

چاپ کال :: مئ 2012ء

خپرندوئ :: پښتو څانګه بلوچستان پوهنتون کوټه

چاپ شمېر :: (1000) ټوکه

کمپوزر :: حافظ رحمت نيازى

د کمپوزر فون :: 03003897428

چاپ ځاى :: يونائيټډ پريس کوټه

بيـــــه :: (200) کلداري

د کتاب ترلاسه کېدو درکونه

i: پښتو څانګه بلوچستان يونيورسټۍ کوټه

مرتبين

پروفيسر ډاکټر نصيب الله سيماب،پروفيسر ډاکټر نصر الله وزير، پروفيسر فيض الله پانيزى ، پروفيسر جاوېد اقبال اقبال ، پروفيسر برکت شاه کاکړ ، پروفيسر عبدالرحمن، حافظ رحمت نيازى

ډالۍ

کمال خان شىرانى په نامه

چي د پښتانۀ قام د امن او ورورولۍ د يوۀ علامت په حېث پېژندګلوي لري

لاړ

شمېر سرليک مخ

1. يو عرض ........................ ......ډاکټر نصيب الله سيماب.... 5

2. خان شهيد د پلار په حېث ......... ډاکټر حامد خان ......... 7

3. د خان شهيد د ژوند لنډه خلاصه ...مختيار يوسفزى ............ 23

4. څو خبرې د خان شهيد او ... په اړه اکرم شاه لالا .............. 70

5. خان شهيد په حېث د يو مفکر ...... پروفيسر نظر پانيزى ....... 80

6. د بابائې پښتون ليکدود .......... پروفيسر عبدالغني خان غنو ... 97

7. په سهېلي پښتونخوا کښې مزاحتمي ادب

8. او د خان شهيد کردار ډاکټر نصيب الله سيماب .................. 107

9. د خان شهيد قائدانه صلاحيتونه .... ډاکټر عثمان توبه وال .... .. 123

10. انجمن وطن يوه علمي اوسياسي .... څېړنه شوکت ترين ....... 137

11. د لوړې حوصلې خاوند ............. ډاکټر لياقت تابان ......... 176

يو عرض (خان شهيد)

پښتو څانګه بلوچستان پوهنتون کوټه يوه علمي او تحقيقي څانګه ده، په کوم کښې چې د ژبې ادب، تاريخ او ثقافت سره سره د خپلو مشاهيرو د ژوند او کار په حقله کار کول، څېړنه کول خپله وظيفه ګڼي، کوم قامونه چې خپل اتلان، خپل مشاهير ژوندي ساتي، د هغوئ له فکرونو څخه ځلا اخلي هغه قامونه د نړۍ پر مخ د پرمختللي قامونو په صف کښې ليدل کيږي. د همدې مقصد دپاره پښتو څانګې د سيمينارونو يوه لړۍ پيل کړې ده چې په هغه کښې د هغو شخصياتو پر فن او ژوند باندې څېړنه وشي چا چې پښتو ژبې ته کار کړى دى. خپل ژوند او قلم ئې د دې قام او ژبې دپاره په کار راوستلى دى، کوم خلګ چې د ژبې او قام دپاره بې لوثه خدمت وکړي هغه بيا د ټول قام وياړ ګرځي. هغه بيا د ټول قام وياړ ګرځي. هغه بيا نۀ په چا پورې تړل په کار دي او نۀ متنازعه کول. د هغۀ له فکر سره خو اختلاف کېدى شي خو د هغۀ له کار سره اختلاف نۀ شي کېدى. د هغۀ خذمات نۀ شي هېرېدى. په دغو شخصياتو کښې لومړى سيمينار د 2011ء کال د ستمبر پر 28 مه نېټه د سهېلي پښتونخوا د ازادۍ ستر مبارز او ليکوال خان عبدالصمد خان شهيد پر علمي خدماتو باندې وشو.

د خان شهيد پر علمي خذماتو چې کومې علمي مقالې په دې سيمينار کښې وړاندې شوې هغه نن دا دي په کتابي بڼه کښې ستاسو مخې ته ږدو. زمونږ هڅه دا ده چې پښتو څانګه د څېړنغونډو په څنګ څنګ کښې په هغه کښې لوستل شوې مقالې هم چاپ کړي. د مقالو د چاپ دا لړۍ د پښتون قام پر ژبه مئينو د عمل وړ وګرځوله. کنې پښتو څانګه او بلوچستان پوهنتون په دې اړه هيڅ بوديجه نۀ لري.

د دې لړۍ د پېل کولو دپاره په مالي توګه لومړۍ خښته د عوامي نېشنل ګوند اصغر خان اڅکزي کښېښودې د باچاخان د سيمينار د مقالو د چاپولو لګښت ئې په غاړه واخيست. مونږ ئې کورودانى ويل خپله ذمه واري ګڼو. په دې بنياد نورې خښتې هم کښېښول شوې چې په نتيجه ئې دوه کتابونه چاپ شول. يو دا کتاب (د خان شهيد د مقالو) سره يو ځاى چاپ شوى دى. پښتو څانګه د هغو ټولو خلګو مننه کوي چا چې له پښتو څانګې سره قلمي او مالي مرسته کړې ده. دا اداره د ژبې دپاره د قام دپاره يو علمي او تحقيقي کار کوي. په دې نظر سااتل زمونږ د ټولو فريضه ده.

ډاکټر نصيب الله سيماب

چېرمېن پښتو څانګه بلوچستان پوهنتون کوټه 21مئ 2012ء

خان شهيد د پلار په حېث

ډاکټرحامد خان اڅکزى

د سېمينار ستر مشر د کوټې پوهنتون د پښتو څانګې د مشر او د پوهنتون درنو پوهانو، د پښتونخوا ملي عوامي ګوند د مشرانو او د سېمينار ګډون کوونکو خويندو او وروڼو!

دا خبره تل و مخې ته راځي يا را څخه پوښتل کيږي ګاى د ټيلي وژن، ګاى د راډيو او اوس دا دى د څيړنغونډې مشر وائي چې خان شهيد د پلار په توګه څنګه وو؟

زما دپاره پر دې خبره کول ګران دى ولې چې مونږ بابا د پلار په حېث ډېر کم ليدلى وو يا مو پيژاندۀ خو د څيړنغونډې د جوړوونکو او برخه والو په حېث د يوۀ مشر رهبر لارښود ليکوال او يو ښۀ لوستي سړي او پر اسلامي ګروه (عقيده) ټينګ مسلمان په حېث مو پيژاندى هغه ځکه چې زۀ د پينځو کالو ماشوم وم چې بابا د شپږو کالو د بنده را خوشى کړل شو او خپل کلي ته راغلئ نو د کلي په مينځ عنايت الله کاريز کښې د شا او خوا کليو خلګو او د عنايت الله کارېز خلګو او خپلوانو ئې ښۀ تود هرکلى وکړ چې له موټره راکوز شو نو د خان شهيد يوۀ ملګري خداى بخښلي مولاداد اکا چې ګنډه پور ؤ او د کومباري کار ئې ډېر ښۀ زده ؤ زۀ په غيږ کښې وم، بابا ته ئې ور پورته کړم چې دا حامد دى.

تر دې د مخه مونږ نۀ ؤ سره ليدلي. ولې چې زما د زېږيدو پر وخت دى په جېل کښې وو. نو ښکاره ده چې زمونږ يعني زما او د مشر ورور ښاغلي محمود خان اڅکزي روزنه زمونږ د اکا حاجي عبد السلام خان چې مې د پلار مشر ورور ؤ او زمونږ د مور په غاړه وه، د خان شهيد په دا ستړي سياسي ژوند کښې ښکاره خبره ده چې ددۀ ملګرو او نورو خپلوانو او خواخوږو به ډېره لويه برخه وي خو زمونږ د مور او د دۀ د ورور برخه به تر هيچا کمه نۀ وي، زمونږ مور که څه هم نالوستې وه خو زمونږ په ټول ژوند کښې چې زمونږ په ياد دي پر مونږ او زمونږ پر مور به اړ وخت هم راغلى وي خو ددې سپيڅلې پښتنې په کړو او په خبره کښې ګاى هم زمونږ د بابا په هکله هيڅ رنګه نااميدي، پښېماني يا کرکه څرګنده نۀ په ياد کيږي او هميش بې د بابا په هکله ويل چې شا دي مځکي له مه ورځه.

او همدغه حال زمونږ د اکا وو کله هم مونږ د دۀ په موجودګي کښې د پلار په کمي نۀ شو پوه. نو دا د خداى پاک ډيره لويه مهرباني وه. چې بابا کورته راغلئ نو مونږ خو د خپلې مور په لاس را لوئ شوي وو ښکاره خبره ده چې د مور ناز ډېر ناپيښه وو. نو بابا خو د مور غوندې ناز نۀ شو را کولى چې ورځې تېرېدې د بابا له خوا څه نيوکې، خښم او بنديزونه پيل شوو. نو زمونږ مور به ويل چې تاسو به وه ما ته ويل چې موره دا سړى ولې خپل کور ته نۀ ځي. هغه په دې چې زمونږ دا ګومان وو چې د خان شهيد مشر ورور زمونږ پلار دى ولې مونږ و هغه ته بابا ويل.

چې په خپل کامي سياسي کار اخته شو نو کور ته به ډېر کم راتلى خو چې پر کور به وو يا به د شپې ناوخته راغلى وو نو مونږ به ئې سهار وختي پاڅولو. د کور ټول نجونې او هلکان به ئې د ځان سره باغ لره بوتلو چې زمونږ په کور پورې دي. هلته به ئې ګاي زمونږ سره چاودلي انار او ګاى د لمر ګښت د ګلانو توخم تر دېواله چرګانو ته ور اړول. چې دا به نۀ وو نو دا ده نالانو د پيوند سوتلي به ئې په راخلاسولې دا چايو تر وخته. بيا به کور ته راغلو د چايو پس به ښوونځي ته تلو چې زمونږ په کلي کښې دوو د خټو خونو په يوۀ کور کښې وو.

سهار په سپېدو پاڅېدى، لمونځونه ئې ډېر په ټينګه کول. د اسلامي پيکر څښتن وو. او لا دا به و وايم چې د لوى خداى پر ټاکلې د ژوند لار او ددۀ د سپين کتاب پر کلام باندې په ټينګه ولاړ مسلمان وو.

تازي ژبه ئې زده وه د خداى پاک د پاړکي تقاسير ئې په تازي(عربي)، اردو، پښتو، پارسي او انګريزي ژبه لوستي وو. نو دا زمونږ په ياد دي چې د خداى پاک د کلام ژباړه به ئې په پښتو کښې کوله.څۀ ئې په جېل کښې ژباړلي وو. د دا پورته ژبو پرته بلوڅي، براهوي، سيندي، پنجابي، هيندکو او ګوجراتي ژبي يې ويلى، لولى او کښلى شوې.

د ماشومانو پر بدو او پينات به يې خښم کاوي او ګاي به چپلاخه هم پکښي وه. او هغه ماشوم چې درواغ به ئې نۀ ورته ويل اوخپله پړه بې ورته و منله. د هغه د پاره چپلاخه نۀ وه بس خښم به وو. نو مونږ به بيا رښتيا ورته ويل نو بيا به مو د ښکاره پيناته ډډه کوله نو ګمان مي دى چې په دې توګه دۀ مونږ د درواغو ژغورلو او په رښتيا يې اموخته کولو.

زۀ او محمود خان اڅکزي خو وړوکي وو خو د کور او خپلوانو نورو هلکانو او نجونو چې په هغو کښې زمونږ مشران وروڼه ښاغلي ډاکټر احمد خان، ښاغلي محمد خان، زمونږ مشره خور، د اکا لوڼي او زوى ښاغلي سيد خان او د تروري درې لوڼې وې چې هره ورځ به ئې سهار د خداى سپين پاړکى د تازي ژبې څخه په پښتو ژباړه ورته وايۀ.

د نجونو او هلکانو په ليک لوست ډېر خو ښ وو. او په کلي کښې به په نجونو هلکانو پسي ګرزېدى او ښوونځي ته به ئې ليږل. زمونږ په کلي کښې هغه وخت د نجونو او هلکانو جلا جلاه ښوونځي وو. او يو ښوونځى تر لسم ټولګي پورې په بازار کښې د هلکانو د پاره ؤ. نو زمونږ دوې د ترور لوڼې، درې د تره لوڼو مو تر اتم او بيا وروسته تر لسم ټولګي پورې لوست کړى وو.

زما ښۀ ياد دي چې بابا د لويانو د زده کړې په نامه ماښام په کلي کښې سريښته کړې وه. و دې خلګو ته به د ويليج ايډ(VILLAGE AID)کار کونکو لوست ورکاوۀ. او يوه وداني به جلا جوړېدله د لويانو د زده کړې د پاره او بنسټونه ئې لا ولوېدل خو بيا نۀ سم ويلاى چې ولې پاته شوه. ګمان کوم چې بابا به جېل ته تللى وي.

ماشومان به ئې خوښ وو چې لوبې وکړي لکه بيتې (مردکي)، بډي(بجلي) د ربړ(غليل) ښکار، پوټ پټاني، خوڅي او داسې نورې کليوالې لوبې. د کور ټولو ماشومانو لره به ئې د لوبو شيان راوړل. د ماشومانو ساتيرى به ئې خوښ وو. نو وخت ناوخته چې به کوټې يا چمن له تلئ مونږ ټول هلکان او نجونې به ئې د ځان سره هلته بيولو. ښاغلي محمد خان ته به ئې په لاس ورکړو چې د کوټې ښار په وګوره. چې په عنايت الله کاريز کښې تر څار لاندې وو نو ئې بيخي ډېر چرګان ساتلي وو. او په مونږ او خپله به ئې خسمانه کوله. هغه وخت به ئې د واکسين سريښته هم ورکړې وه. او په اوبو کښې به ئې پټاسي نومي دوا ور اچوله. دا به ئې ويل چې چرګان ساتل هم د کور د غوښې او اګۍ کار پوره کوي او کاروبار هم په کيداى شي. چې هغه وخت ډېرې نوې خبرې وې.

زما ياد دي چې هغه وخت ئې يوه ولايتي غوا راوستې وه او ښه ئې ساتله دا مو په ياد دي او ويل کېدل به چې اتلس سېره شودې کوي. اس ئې خوښ وو. پخپله هم پر سپرېدى او د کور لوئ هلکانو ته به ئې هم ويل چې دا اس سپارلي کوئ.

په عنايت الله کارېز کښې چې نظر بند وو. ګلستان تحصيل له ملخ راغلو. ډېر وخت دالته وو اګۍ ئې واچولې او مچخ ځينې وزيږېدل. چې ډېر تاوانونه ئې وکړه. نو به په دې حقله شپه او ورځ لګيا وو. چې مخنيوى ئې وکړي او د خلګو څخه به ئې کومک اخيستى. په زياته بيا د خپل کلي د ښوونځي او د شاوخوا د کلو ښوونځيو د هلکانو څخه. او دغه کومک به ئې حشر بالئ.

په وړوکوالي چې به مونږ څۀ وخت دۀ ته ويل چې خوږ شوم يا فلانکي ماشوم ووهلم. نو دۀ به وخندل چې ته ښکاره که کُلمې خو به دي نۀ وي راوتلې او ورسره به ئې ويل چې سړى چوغلي نۀ کوي.

په وړوکوالي چې به ګاى په مونږ کښې چا د څه پيسو د پاره ورته وويل نو به ئې ويل چې دا نور ماشومان هم راوبوله او وټولو ته به ئې څه پيسې راکړې.

ميلمه ئې خوښ وو. او د ميلمه خسمانه ئې پخپله کوله. زمونږ کوټه (حجره) ګاى هم د ميلمه څخه تشه زمونږ نۀ په ياد کيږي. چې بابا به نۀ وو هم زمونږ اکا حاجي عبدالسلام خان هم ميلمه درلود. د کور نارينه هلکان به د ماښام د اذانه پس کوټې ته ورتلو او ډوډۍ به مو په کوټه کښې د بابا او کاکا سره خوړله. هغه وخت هم مونږ په کوټه کښې راډيو لرله چې په جلا غټه بېټري چلېدله او د کوټې پر سر به د ايرېل لکړې ولاړې وې. خبرونه ئې ډېر په ځير اورېدل. د پښتونستان خپرونه چې به د کابل رېډيو څخه خپريدله ارومرو اورېدله.

د کاکا او بابا يعني دواړو وروڼو ګلان ډېر خوښ وو. چې هغه وخت زمونږ په تړه (تحصيل) کښې دا ډيره نايابه شوق ؤ. په مېلمستون (حجره) کښې ښۀ چمن ؤ. شا وخوا پر چمن د ګل ګلاب، نرګس، سونبل، باربينه، پوتنيان، ټوبيروز، پلاکس، ډاليا او جريبن ګلان په بېلو بېلو کوردانو او ګلدانيانو کښې کرلي وو.

پيري او مريدي، خوردې، تاويز او څاښتونه ئې نۀ خوښېدل. دا ئې د اسلام غچ (ضد) کار بالى او ويل به ئې چې کوم شى په سپين پاړکي کښې نۀ وي د هغه څخه ډډه کوئ. مونږ په کور کلي کښې به ځينو خلګو دا کار کاوۀ. نو مونږ ته او په کور کښې به ئې و ټولو ته ويل چې چپه کار دى او مونږ ئې تري ژغورلو.

دارو درمان يې خوښ وو او سم کار ئې بالى. زمونږ په ياد دي چې زمونږ د ورور ښاغلي محمد خان درمان ئې په لاهور کښې وکړ چې په زامه کښې ئې ډبرې وې. هغه وخت ددې درمان درملنه په کوټه کښې نۀ وه. او په ځواني کښې ئې خپل ورور حاجي عبد السلام خان چې دزامي هډ ئې خراب شوي وو هم درمان ته لاهور ته بيولي وو. چې بيا ښۀ شو. دا د ورور درمان ئې زمونږ د زوکړې مخ کښې دى.

د دۀ په دا څورلس کاله جېل کښې ما او مشر ورور محمود خان دوه ځله ورسره وليدل. يو وار په کال ۱۹۵۸ کښې په مچ جېل چې زۀ په څلورم او مشر په پنځم ټولګي کښې وو. او بيا ماد بابا سره په کال ۱۹۶۴ کښې په بروسټل جېل سيالکوټ کښې وو وکتل چې زۀ په لسم ټولګي کښې وم. مشر په کال ۱۹۶۵ کښې چې بابا په فيصل آباد(لائلپور) جېل کښې وو. دا وخت مشر د پوهنځي په يوولسم ټولګي کښې وو. زمونږ مشران وروڼه ښاغلي ډاکټر احمد خان او ښاغلي محمد خان په پېښور او لاهور کښې لوست کاوۀ نو هغو هلته ور سره ليدل.

د بابا سره د ليدو کتو پر وخت به د سي آى ډي يو سړى هم ناست ؤ. نو د خاندان هر چا چې به د بابا سره ليدل غوښت نو د جېل سپريټنډنټ به ئې دوه شواروزه (اته څلويښت ګهنټې مخ کښې خبراوى. نو بيا به د جېل سپريټنډنټ هغه د سي آى ډي والا هغه نيټې ته راوبالى. په دا کښې به هم ګاى ګاى ډېر ځنډ وشو. ولې چې هغه سي آى ډي اوسر به ګاى پر وخت نۀ شو خبر او يا به اوزګار نۀ وو. پر وخت به نۀ راورسېدى.

مونږ په وړوکوالي لا د بابا سره خط او ليک درلود خطونه مو په پښتو ورته کښل. مونږ پښتو ښۀ نۀ شواى ليکلاى نو مونږ به خط وکښئ بيا به مو خپلې خور ته ښکاره کړ. هغې به وراني پکښي را و اېسته نو بيا به مونږ دواره وليکي. په خط کښې به د کور کلي حال او احوال وو. د خپل ليک لوست حال به وو او ګاى ګاى به بابا ځينې پوښتنې د موسم، تاريخ يا مځکې پوهي (جغرافيه) په حقله کړې وې. نو د هغه جواب به مو ورکاوه. په دې کښې به مو د سکول د ښووندانو (استاذانو) څخه هم مرسته اخيسته.

خطونه چې به هر چا و بابا ته لېږل دا به لومړى د سي آى ډي دفتر له تلۀ. هلته به هغو ولوستي او بيا به ئې بابا لره ليږي او دا رنګه چې به بابا کور ته يا بل چا ته څۀ خط ليږي نو به لومړى وار سي آى ډي دفتر ته تلى نو بيا به هغو دا خط و هغه چا ته بېرته ورلېږى. دا د دې دپاره چې څۀ سياسي يا غرضي خبرې نۀ وي پکښې. په دا کښې به مياشتې هم ولګېدې.

دريم ځل ما او بابا هغه وخت سره وليدل چې دى د جېله راخلاص شو. پر پنځم مئ ۱۹۶۸ باندې دکوټې پر هوائي ډګر ئې د جنوبي پښتونخوا پښتون اولس، پښتنو او بلوڅو سياسي مشرانو، پښتنو زده کوونکو چې په هغي کښې زيات شمېر د کوټې د سائنس فکلټۍ او ډيګري کالج (د آرټس فکلټۍ) وو. پښتنو ځوانانو پر هوايي ډګر ځان له قطار جوړ کړى وو او اخبار والا وو ئې ډېر ناپيښه هرکلى وکړ چې په زرګونو خلګ پکښې وو. دا د ايوب خان د سرکار په غچ (ضد) په دا لس کاله کښې لومړى واکيځ اولسي غونډه (سياسي جلسه) او لاريون وو او همدا جلسه او جلوس د ايوب خان په ضد د سياسي غورځنګ (تحريک) پيل وو. ګمان کوم چې بابا زۀ نۀ وم پېژندلى. هم ددې جلوس او جلسې په جرم کښې ئې بابا بېرته په ۱۸م مئ يعني څورلس ورځې پس ونيوى او په کوټه بند (جېل) کښې ئې په بند کښې. نيولى ئې سهار وختي وو. مونږ هغه بازي کاکړ تاڼدار ماپښين خبر کړو ولې چې هغه وخت لرږغون (ټيليپون) نۀ ؤ او د تګ راتګ د پاره بسان پر خپل وخت تلۀ راتلۀ. ګڼ شمېر ملګري ئې هم ورسره ونيول او پر ټولو باندې ئې د سپېشل آرډيننس کال ۱۹۶۸ او د وخت د تور دود (قانون) ايپ سي آر لاندې دوسيه (کيس) وچلاوه. او شپږ مياشتې پس بابا بيا جرګې څورلس کاله جېل کړ. نو بابا لا په جېل کښې وو چې ما دوولسم ټولګى پاس کړ او د خداى په اماني لره ورغلم چې بابا د خداى په امان زۀ کراچي لره ځم او په ډاو روغتيا پوهنځى (ميډيکل کالج) کښې ډاکټر جوړېږم.

زۀ چې د روغتيا پوهنځي لره لاړم نو هلته مي ښاغلي رشيد حسن خان، معراج محمد خان او امير حيدر کاظمي چې د نېشنل سټوډنټس آرګنائزېشن مشران وو د بابا سره په مچ جېل کښې پاته شوي وو وليدل. راته ويل ئې چې بابا سره په ليدو مونږ وياړو او ډېر څۀ مي ځينې زده کړو. ډاکټر عبد الحى چې هغه وخت د بلوڅ سټوډنټس آرګنايزېشن مشر وو. د مچ د جېله څخه ئې دا نوې په هلکانو کښې خوره کړې وه چې بابا شاه پرسته دي. نو دا خبره ما و بابا ته وکړه نو بابا راته ويل چې زويه! عبدالحى او بزنجو اوس لګيا دي ولايت غواړي بلوڅو لره.مونږ ولايتونه لرو، ملک لرو، صدر اعظم لرو او باچا لرو چې د افغان نښان دى. پر دې برسېره څه نۀ شته کنې هغه مو هم غوښت.

زۀ لا په کراچي کښې وم چې پر څلرويشتم مارچ ۱۹۶۹هغه وخت راخوشى کړل شو چې ښاغلى جنرل اعظم خان چې د شمالي پښتونخوا اوسيدونکى ؤ او د ايوب خان او د مجلس عمل تر مينځ ګول مېز کانفرنس ته بلل شوى وو د دا ګواښ وکړى چې زۀ به هغه وخت مجلس کښې ګډون کوم چې د ملک يوازينۍ سياسي بندي ښاغلي عبد الصمد خان اڅکزى د جېله خوشى کړل شي. نو د ايوب خان سرکار سپېشل آرډيننس کال ۱۹۶۸بېرته واخيست او بابا د جېله راخوشى شو او هم پر دې نېټه ښاغلي جنرل يحيٰى خان مرشل لاء ولګوله او ايوب خان ئې کورته وليږى.

زۀ لا په کراچي کښې د طب په فکلټۍ کښې وم چې څۀ وخت به بابا کراچي ته راغلى نو به مونږ ورسره ليدل او د پښتون سټوډنټس آرګنائزېشن د نورو پښتنو ملګرو سره به مو د بابا سره کار کوى او په پرېس کانفرنس، مېلمستيا او جلسه کښې به مو کومک ورسره کاوۀ. ګاى به مونږ د بابا سره اخته وو. د شپې ناوخته به شو نو د هوټل شا وخوا به د سي آى ډي استاذو خواست وکړ چې کاکا بس دى اوس نو کورته ولاړ شئ مونږ د سهار څخه پر تاسو ډيوټي ده.

دپښتنو ځوانانو په قامي سياسي کار ډېر خوښ او همېش به ئې ډاډَوَلو. يا به نو چې مونږ په چوټيانو کښې کور ته راغلو د بابا سره به موليدل. او وس به مو کاوۀ چې زيات وخت ددۀ سره تېر کړو. او يو څۀ ځينې زده کړو او څۀ کومک وکړو او ملګري ورله ولټوو.

بابا لا په جېل کښې وو چې د ظريف شهيد پيښه وشوه. په کوټه کښې پښتنو هلکانو او اولس ښۀ تحريک وچلاوۀ. په کوټه کښې يوه مياشت د شپې کرفيو وه. مونږ به بابا لره ټول حال ورکاوۀ. زۀ او مشر ورور محمود خان اڅکزى چې هغه وخت په پيښور کښې د انجينيرينګ په پوهنځي کښې لوستونکى وو. جېل لره ورغلي وو. محمود خان د نورو ملګرو سره بوري ته تللي وو چې هلته ئې د ټولو پښتنو مشرانو سره ليدلي وو. چې کومک راسره وکړي. نو مونږ د کوټې او بوري حال ورکړ. نو بابا ډېر خوشال شو او دا خبره مې ياده شي چې بچو! دا قامي کار دى مشورې به ئې هم راکړې وي خو دا ئې راته وويل چې په دې کار کښې چې تر چا وروسته نۀ شئ.

زۀ د طب د فکلټۍ په دويم کال کښې وم چې بابا د کابل د پښتو ټولنې په بلنه د خپلواکۍ جشن له کابل ته تلى د اګست مياشت ۱۹۶۹کال ؤ. نو زۀ هم ورسره ولاړم. پر سپين بولدک ئې ښۀ تود هرکلى وشو. دلته بابا د خپلواکۍ (استقلال) په غزا کښې چې مشري ئې غازي امان الله خان کوله کوم شهيدان شوى وو. شهيدانو ته ور ښکاره شو او هرکلي لره چې کوم خلګ راغلي وو څۀ وينا ئې ورته وکړه. په کندهار کښې غرمه د ښاغلي اعظم جان اڅکزي چې زمونږ نژدې تربور دى او د خان شهيد د ماما زوئ دى او نورو پښتونستانيانو سياسي کارکوونکو په ملګري د افغان دولت د دولتي مامورانو سره تېره کړه. په منزل باغ هوټل کندهار کښې بابا ميلمه وو.

ما پښين کابل ته روان شو. پر لارې ځائ پر ځائ خلګ هرکلي ته ورته راوتلي وو. د غزني ماسوا د نورو ځايو او کليو نومونه مي نۀ دي په ياد. ښاغلى باچا خان، ښاغلى محمد ايوب خان اڅکزى د افغانستان صدر اعظم نور احمد اعتمادي او نور ګڼ شمير سياسي مشران دولتي ماموران او اولس د کابل څخه پنځه ويشت دېرش کلوميټره دباندې هرکلي ته راغلي وو. دالته بابا د ټولو سره روغبړ وکړ او مخ پر کابل روان شو. ګمان کوم چې د شپې د نهو او لسو بجو په مينځ کښې به کابل ته رسيدلي يو.

په کابل کښې باچاخان، سردار محمد داود خان پخواني صدر اعظم ښاغلي محمد هاشم ميوند وال، نور محمد ترکي، ببرک کارمل، ښاغلي محمد ايوب خان اڅکزي، خداى خدمتګار حسېن بخش کوثر د کابينې غړي او ګڼ شمېر سياسي، قبايلي مشران دولتي غړي اديبان شاعران او په رحمان بابا اوخوشحال خان لېسه کښې د اڅکزو د توبې او قبايلو زده کوونکو وزيرو، مسودو، بيټنو او نور ليدو ته راغلو.

د باچا ښاغلي محمد ظاهر شاه ليدو ته بابا ارګ لره ورغلى. نور مجلس به ئې هم سره کړى وي. په دې مجلس کښې بابا ته د افغانستان باچا بلنه ورکړه چې ژر مه ځه څو موده پاته شه په افغانستان کښې وګرځه پخپله يې ووينه. نو دا وو چې بابا په افغانستان کښې لږ او ډېرې اوه ووني پاته شو او بېلو بېلو ولايتو ته ولاړ. د هر ولايت والي به ددۀ مېماندار وو.

په افغانستان کښې بابا د غازي او شهيد عبدالله خان اڅکزي څلي ته ورغلى دالته ښه لويه جلسه او مشاعره و شوه چې ګڼ شمېر پوهان، اديبان، سياسيان او شاعران راټول شوي وو. په مزاره کښې د امير شيرعلي خان قبر او د شهيدانو و قبرو ته ورښکاره شو.

زما ذاتي فکر دى چې خان شهيد چې په سپين بولدک، مزاره شريفه او په کابل کښې د اول افغان انګرېز، دويم افغان انګرېز جنګ او د استقلال د غزاګانو د شهيدانو، غازيانو د سپېڅلو ارمانونو سره ئې په دې توګه ملا تړ څرګند کړ او د پښتونخوا وطن اولنى او يواځينى سياسي کارکن دى چې د آزادي، وطن دوستي، ملت پالو او پر استقلال مينو شهيدانو سره يې هم فکري ښکاره کړه.

په هرات کښې د هرات د والي ښځه د غازي امان الله خان لور نوروسراج وه. هغې بابا کورته ميلمه کړ او پر ستر خان والي صاحب و خان شهيد ته ويل چې ټول پوخت دې پخپله کړى دى. په دا مېلمستيا کښې ښاغلي عظيم جان اڅکزي او د پښتو ټولنې مدير ښاغلي محمددين ژواک د بابا سره وو. ښاغلي محمدين ژواک په داټوله دوره کښې د بابا ميماندار وو. په کابل کښې پر ۳۱م اګست د پښتونستان په ورځ چې کومه اولسي غونډه وه په غازي سټيډيم کښې په دې کښې هم ما د بابا سره ګډون درلود. او پر ۲۹م اګست سهار هم زۀ په هغه غونډه کښې وم چې بابا او ښاغلي باچاخان د دۀ پر هغه وينا چې دۀ به بل سبا لره د پښتونستان په ورځ په غازي سټېډيم کښې کوله مجلس کاوۀ په دې غونډه کښې د شمالي او جنوبي پښتونخوا د ورکينګ کمېټۍ ګڼ شمېر مشران هم موجود وو. دا مجلس زما اوس هم ډېر ښۀ ياد دى.

پر ۲۸م اګست ماښام په کابل کښې د شمالي پښتونخوا او د جنوبي پښتونخوا د نېشنل عوامي ګوند د مجلس عاملې د ممبرانو غونډه وشوه چې خان شهيد عبدالصمدخان اڅکزي، ښاغلي اجمل خټک، ښاغلي مهدي شاه باچا، پوهان قلندر مومند، حسېن بخش کوثر (خدائي خدمتګار) ښاغلي هاشم خان غلجي، ملک عبدالعلي کاکړ، ښاغلي ملک عبدالصادق کاسي، ښاغلي ملک عثمان کاسي، ښاغلي هدايت الله کاسي، ښاغلي جعفر خان اڅکزي او نور مشران چې زما هېر دي ګډون درلود. په دا غونډه کښې د باچا خان پر هغه وينا مجلس وشو چې دۀ به د پښتونستان په ورځ په غازي سټېديم کښې کوله. مسوده ئې چا راوړې وه زما هېردي. په دې وينا کښې باچا خان د جنرل يحيٰى خان د هغي پرېکړې ملاتړ کړى ؤ چې د ون يونټ د ماتېدو پس به پخواني ولايتونه بحال شي هغه ؤ پنجاب، سيندهـ، شمالي مغربي سرحدي ولايت او بلوچستان.

خان شهيد وويل چې بلوچستان به برېټش بلوچستان وي که به براهوي کنپيډريسي (قلات سټيټس يونين) هم په ګډ وي. نو د دې خبرې جواب به د باچا خان څخه تپوس وکړو. نو سهار لره ۲۹م اګست د دا ټولو مشرانو په شمول د خان شهيد له باچا خان سره مجلس وشو. باچا خان د هغه بلوچستان په حقله داسې وويل چې برېټش بلوچستان (چه هغه افغاني پښتني علاقې پکښې ديى چې دګنډمک په لوظنامه کښې د افغانستان څه را بيلې کړل شوې وي) او براهوي کنپيډريسي به سره ګډيږي او يو ولايت بلوچستان په نامه به ولايت جوړيږي. خان شهيد ورته وويل چې پښتونستان دي څه کړ؟ ما او تا چې کوم پښتونستان غوښت هغه خو د ون يونټ د ماتېدو پس پر شمالي پښتونخوا (صوبه سرحد) او جنوبي پښتونخوا (بريټش بلوچستان ) مشتمل ؤ.

باچاخان وويل چې زما پښتونستان د صوبه سرحد نوم په پښتونستان بدلول وو. خان شهيد ورته وويل چې دا څلويښت کاله چې مونږ په ګډه کوم پښتونستان غوښت مونږ شمالي پښتونخوا لره درتلو او تاسي بريټش بلوچستان ته راتلاست او د پښتونستان تحريک مو چلاوي تا ولې مونږ ته نۀ ويل چې تاسو د بلوچستان غوښتنه وکړى ددې پر ځائ چې پښتونستان غواړى.او ورته ئې وويل چې که چېري زۀ بله ورځ د افغانستان نۀ ولاړ شم چې چمن ښار ته ور واوړم زۀ څنګه ووايم چې بلوچستان زنده باد نو پښتون اولس به راته وائي چې دا څلويښت کاله چې دي غوښت هغه پښتونستان دي څه کړ؟ نو زۀ به ورته وايم چې "ما جک واهى"؟.

باچاخان ورته وويل چې ته دا ومنه د پښتنو به په دوو ولايتو کښې برخه وي. خان شهيد ورته ويل دا برخه به زمونږ د مريتوب په بيه وي.دا ډيره ګرانه ده. باچاخان ورته وويل چې ته ئې ومنه که چېرې پښتون په بلوچستان کښې په زاوال وو بيا به مونږ ستاسي کومک وکړو. خان شهيد ورته وويل چې هم دغه خبره کانګريس و ما او تا ته وويل چې تاسي پاکستان و منى که په زاوال شواست مونږ به ستاسي کومک وکړو. اوس د درويشت کالو څخه د کانګريس په هند کښې ځان ته حکومت دى زۀ او ته خپل ژوند په جېلو کښې تيروو.

باچا خان ورته وويل چې عبدالصمده! هغه خو په دې کومک نۀ و شو ولې چې ګاندي جي راتلى هغه بيا په حق ورسېدى. خان شهيد ورته وويل چې باچاخان ستاسو عمر اوس څو دى؟ د ژوند خو څۀ باور نۀ شته چې کله به وي؟ نو مونږ د جنوبي پشتونخوا اولس به بيا دا وايو چې باچاخان د کومک کول کړى وو هغه بيا په حق ورسيدي؟ مه کوه باچا خانه! ما و دې خبره ته مه اړه کوه چې هغه خبره درته وکړم کومه چې تا د کانګريس و مشرانو ته وکړه. چې تاسو مونږ و ليوانه ته حواله کړو. نو مجلس پاى ته ورسيدى او خان شهيد په دا ورځ قندوز ته روان شو.

نو پر۳۱م اګست چې باچا خان خپله وينا وکړه او د يايا خان د پرېکړې ملا تړ ئې وکړ. د باچاخان د وينا پس ښاغلي محمد ايوب خان اڅکزي په خپله وينا کښې د باچاخان څخه دا پوښتنه وکړه چې د جنرل يحيٰى خان د پرېکړې حمايت کوي او زړې صوبې بحالوې. د دې وړاندې تاکوم پښتونستان غوښت؟ پردې خبره د پرچم ګوند کارکوونکو چې د غازي سټيډيم په مينځ کښې ناست وو. سل ته شا وخوا وو احتجاج ئې وکړ او د سټيډيم څخه ووتل.

زۀ لا په کراچي کښې د طب د فکلټۍ په څلورم کال کښې وم چې د دسمبر پردوهمه ۱۹۷۳ بابا شهيد کړل شو.

د خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزي د ژوند لنډه خلاصه

مختيار يوسفزى

۱.د نړۍ په نقشه کښې د هرات نه تر کشميره او د جهلم او اباسين نه تر امو سينده پورې وطن چې د اېشيا زړۀ او برج بللى کيږي. په دې خاوره ميشته خلګ د تاريخ په پاڼو کښې د پکت، بخدي، پکتوېس او پکتين او بيا د پښتون او افغان په مترادف نومونو ياد شوي دي او د دوئ وطن د پښتونخوا او افغانستان په مترادفو نومونو يادېږي.

۲. دې اولسونو د تاريخ په اوږدو کښې ډېر باعظمته او باشوکته سلطنتونه جوړ کړي او ستر تهذيبونه او مدنيتونه ئې زېږولي او د علم په پلوشو ئې نړۍ روښانه کړې ده.

۳.د بېروني ير غلګرو نه د خپلې ازادۍ د ساتنې د پاره دې اولس پرله پسې مزاحمت کړى دى او د سرونو په منارو جوړولو ئې غليم د خپلې خاورې په شا کړى دى. د وطن د دفاع دپاره ګډې جذبې په پښتون اولس کښې د اتحاد ضرورت او احساس پيدا کړى دى او د دوئ قامي جوړښت ئې لا ټينګ کړى دى. په هيند کښې د بابر مغل په لاس د پښتنو د سلطنت د نړېدلو نه پس هم افغان يوازينى قوت ؤ چې د مغل غلامي ئې د يوې ورځې د پاره نۀ منله. په هيند کښې دننه د بېلو بېلو پښتنو بغاوتونه او هم په پښتونخوا کښې پښتنو د ملک احمد خان يوسفزي، شېخ ملي، کجوخان مندڼ، بايزيد روښان او روښاني نهضت نورو پياوړو مبارزينو او بيا ايمل خان مومند، درياخان اپريدي او خوشحال خان خټک د خپل ملي استقلال د پاره د مبارزې سنګرې تودې وساتلې او تر هغه وخته پورې چې ميروېس نيکۀ او بيا احمد شاه په لاس د فارس او مغلو حکمراني په پښتنو ختمه شوه او په ۱۷۴۷ کښې معاصر افغانستان په وجود کښې راغى.

۴.انګريزي استعمار د پارس د جنګ نه پس په څلوېښت کاله کښې ټول هندوستان د خپلې ولقې لاندې کړو او د کال ۱۷۹۷ پورې د افغانستان پولې يعنې د ستلج رود خانې ته راورسېدل. دغه وخت نيپولين د پرانس حکمران ؤ او انګريزان ئې په يورپ کښې وارخطا کړي وو.انګريزان په هيند کښې هم د نيپولين نه اندېښمن وو. د هيند درې غاړو ته سمندر وو چې د انګريزانو په ولقه کښې ؤ او ځان ئې د دغه طرفه محفوظ ګڼلو. يوازينى خطر د هيند د شمال د لورې يعني د افغانستان د خوا دوئ محسوسولو. نو د هغه وخت نه پس دوئ په دې لټون کښې شول چې قوي او واحد افغانستان کمزورى او ټوټې ټوټې کړي.

۵.د کال ۱۸۰۰ نه تر کال ۱۸۹۳ پورې پېرنګيانو د پنجابي سيکهانو او د پارس د حکمرانانو په مرسته په ۱۸۳۸ د افغان انګريز لومړنۍ جګړې او په ۱۸۷۸ افغان انګريز دويمې جګړې په نتيجه کښې په افغان ملت د لاهور درې فريقه لوظنامې د ګنډمک او ډيورنډ تپلې معاهدې مسلط کړې.چې په نتيجه کښې د افغانستان ختيځې او سوهېلي برخې د چترال نه تر سيوۍ پورې له دې ستر هېواده پرې او په خپل سلطنت يعنې برطانوي هيند کښې شاملې کړې. انګريز مقبوضه افغان خاوره د خپلو استعماري ګټو په خاطر نوره هم ووېشله او د افغانانو وجود ئې ټوټې ټوټې کړو. اوسني افغانستان هم خپل بهرنى سياست د لاسه ورکړو او مېنځنۍ پښتونخوا د باجوړ نه تر وزيرستانه نيمه مستعمره شوه.

۶.د پښتنو په سينه د ډيورنډ استعماري کرښه لکه د چړې راتېره شوه. پښتانۀ چې کله د ډيورنډ د تپلي تړون نه خبر شو نو په قهر او غضب شول. په ټوله پښتونخوا کښې يو عمومي هيجان په څپو شو او له کال ۱۸۹۴ نه د پښتنو په خاوره وسله وال ټکرونه شروع شول او لکه د برېښنا غوندې په ټوله پښتونخوا کښې تيت و پرک حملې په پېرنګيانو شروع شوې او په ۱۸۹۷ کال په اوړي کښې د سوات نه تر وزيرستانه پورې دغه يرغلونه په عمومي پاڅون بدل شو.

۷.د انګريزي استعمار د غلامۍ په خلاف د پښتنو د دغه ستر قيام په مشرانو کښې مولوي نجم الدين (هډې مولوي صېب) ډېر اهميت لرلو او د دغه قيام مخکښي ئې کوله. د ترنګزو حاجي صېب، سر تور فقير، فضل محمود مخفي صېب او نور اجتماعي شخصيتونه په دغه قيام کښې د هډې مولوي صېب په څنګ کښې وو. ترنګزو حاجي صېب د پښتنو د دغه ستر قيام د ناکامۍ لويه وجه د پښتنو د ملي تنظيم نيشتوالى ګڼلو. نو په ۱۹۰۹ کښې ئې په وړومبي ځل د حزب الله په نامه ګوند جوړ کړو چې په دغه ګوند کښې د پښتنو لويو عالمانو، اديبانو، اجتماعي شخصيتونو، روڼ اندو، منورينو ګډون لرلو.

۸.په موجوده افغانستان کښې امير عبدالرحمان د يويشت کاله امارت کولو نه وروسته په ۱۹۰۱ کښې مړ شو او د هغه زوئ حبيب الله خان د افغانستان امير شو. په افغانستان کښې د روڼ اندو له خوا سلطنتي نظام کښې د اصلاح او د بادشا او اولسونو د اختياراتو د تعين کولو د پاره د مشروط خواهانو د غورځنګ زړى په زرغونېدو شو.

۹.په داسې حالاتو کښې په ۱۹۰۷ ميلادي کال د جولائي په مياشت کښې خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزى د سهېلي پښتونخوا د ګلستان تحصيل په عنايت الله خان کارېز کښې د نور محمد خان اڅکزي کره سترګې روڼې کړې. د خان شهيد کورنۍ نامتو برخوردار خان اڅکزي ته رسيږي څوک چې د پاني پت په جنګ کښې د احمد شاه بابا ملګرى وو او د مرهټانو په خلاف ئې د يوې اهمې دستې کمان کولو. د لومړي افغان انګريز جنګ ستر اتل او لارښود عبدالله خان اڅکزى هم د خان شهيد په نزدې نيکونو کښې وو. د خان شهيد پلار لوستى علم دوست ديندار سړى وو. په فارسي، عربي او پښتو ژبو ښۀ پوهېدو.

۱۰.د خان شهيد په اند، ژوند او شخصيت د دۀ د کورنۍ چاپېريال او سابقې خپل ژور اثرات غورځول. خان بابا ډېر ذهين او ياداښت ئې حيرانونکي وو. لومړنۍ زده کړې ئې په خپل کور او جمات کښې حاصلې کړې وې. په شپږ اوؤ کاله کښې ئې د پارسي او عربي کتابونه ووئېل. د ګلستان په سکول کښې ئې داخله واخستله. دلسو کالو وو چې پلار ئې وفات شو.

۱۱.په ۱۹۱۹ کال کښې د امير حبيب الله خان د وژل کېدو وروسته د هغۀ زوئ امان الله خان د افغانستان واکمن شو او د واک تر لاسه کولو سره سم ئې د افغانستان د بشپړې ازادۍ اعلان وکړو. انګريزانو په افغانستان درېمه حمله وکړه. لر اوبر افغانانو د خپل استقلال په خاطر ډېر ستر ملي پاڅون وکړو او په نتيجه کښې ئې پېرنګيان د افغانستان د استقلال منلو ته مجبور شو. خو د يو پراخ ملي تنظيم د نيشتوالي له کبله د محکوم افغان خاوره د په خوا په شان د انګريزانو مستعمره پاتې شوه. دې جنګ د خان شهيد په ژوند ډېر اثرات واچول.

۱۲.خان شهيد په خپل وړوکوالي کښې سخت ضدي وو. په زور به ئې د چا خبره نۀ منله.په سيالۍ خوښ او په ناسيالۍ نا خوښه وو. هر ګران کار ته به ئې ملا تړله، په خپل ځان به ئې زغم تېرولو، مېلمه دوست وو او د بې ځايه خبرو او د بدو کارونو نه به ئې ځان ساتلو. وعده پوره کول ئې يو ديني فريضه او د سړيتوب نخښه بلله. د محمد علي "همدر" اخبار به ئې کتلو. د خپلې کورنۍ د وطن پرسته چاپېريال او د مطالعې په نتيجه کښې ئې د ځان سره دا وعده وکړه چې د انګريز نوکري به نۀ کوم. که څۀ هم په هغه وخت کښې به ډېر غټ غټ خلګ په وړو وړو نوکريو پسې سرګردانه وو. د انګريزانو خوشامندي او منتونه به ئې کول مګر خان شهيد په خپله وعده ټينګ پاتې شو او د انګريزانو له خوا د لويو منصبونو پېشکشونه ئې ونۀ منل.

خان شهيد د يو قامي مشر د جوړېدو د پاره د ائينې غوندې صفا کردار او د قول و فعل يوالى ضروري ګڼي او په ټول ژوند ئې ځان د دې اصولو تابع وساتلو.

۱۳. په محکومې سهېلي پښتونخوا کښې طبقاتي امتيازات ډېر زيات نۀ وو. ځکه چې اباده زمکه ډېره کمه وه. لوئي جاګيردارۍ دلته نۀ وي. البته ټولنه په توهماتو غلط رسمونو رواجونو کښې ګېر وه. ټولنه د انګريز او د هغه د لاس پوڅو په ولقه کښې وه. خان شهيد چې د ښوونځي نه راووتلو نو د هېواد د ازادۍ او حکومت په اهميت لا بلد نۀ وو. خو ډېر زر ورته د دې اهميت معلوم شو او د غلامۍ په تاوان خبر شو. د دۀ په ذهن دې خبرو هغه وخت اثر واچولو کله چې دوئ د پاسپورټ جوړولو په لړ کښې د داسې قسم مسائلو سره مخامخ شول.

۱۴.د خان شهيد په سکول کښې به د هرې مياشتې په اخره ورځ هلکانو سندرې وئيلې، ډرامې او نقلونه به ئې کول. د سکول لوئ استاذ د غونډې صدر او خان شهيد به ئې د سيکرټر فرايض سرته رسول. خان شهيد ته د استاذ له خوا په جرګه د مضمون ليکلو او په جلسه کښې د اورولو کار حواله شو. خان شهيد وائي چې په اوله مياشت کښې ما دا کار ونۀ کړى شو. نو د استاذ له خوا يوه روپۍ جرمانه شوم او جرمانه ما ورکړه. بيا د هغه ورځې نه مې د جرګې لټون پېل کړو. ښېګړې او تاوانونه مې زده کړل. د پښتنو د جرګو او انګريزي جرګو په بېلتون پوه شوم او په دې تحقيق کښې د انګريزانو د نظام حکومت په ورانيو پوه شوم او په دې هم پوهه شوم چې د پښتنو د ټولو خوارو او مشکلاتو سرچينه هم د انګريزانو غلامي ده او دا قوم تر هغه وخته ابادېدى نۀ شي ترڅو چې د انګريز د غلامۍ نه ازاد نۀ شي. په جرګه دا لټون د خان شهيد د سياسي ژوند پېلامه شوه.

۱۵. په ازاد افغانستان کښې د امان الله خان د ترقي غوښتونکي حکومت د خلګو په ګټه اصلاحات او د پرمخ تللي او ودان افغانستان په لور چټک ګامونو اخستلو په محکومه پښتونخوا او هندباندې ژورې اغېزې وکړې. د هيند د ازادۍ تحريک په نوې مرحله کښې داخلېدو ته چمتو شو او د محکوم افغان د ازادۍ مبازرې خپل شکل بدل کړو د پښتنو د ازادۍ مبارزه په لومړي سر کښې يوازې په وسله واله مزاحمت تکيه درلوده. د ۱۹۱۹ نه وروستو خپل شکل په صلح اېزه او په عدم تشدد ولاړ سياسي مبازرې ته بدل کړو. په ۱۹۲۱ کښې چې باچا خان او د هغه ملګرو د انجمن اصلاح الافاغنه په نوم يو اصلاحي تنظيم جوړکړو چې وروستو په ۱۹۲۷ افغان جرګه او بالاخر په خدائي خدمتګار مشهور شو. په جنوبي پښتونخوا کښې خلګ د سياسي ګوندونو او تنظيمونو سره نااشنا وو.

۱۶.په ۱۹۲۸ کال کښې غازي امان الله خان د چمن په لار د هيند او يورپ په دوره روان وو. خان شهيد او په زرګونو نور پښتانۀ د هغۀ استقبال دپاره چمن ته تللي وو. نور پښتانۀ ورته په ګڼ شمېر په قلعه عبدالله خان، ګلستان، بوستان او کوټې په سټېشنونو راوتي وو. په دغه ورځ دوه پېښو د خان شهيد په ذهن ډېر بريد وکړو. يوه پېښه داسې وه چې په دغه ورځ باران او خټې وې. نو کوم انګريزي فوځ چې غازي امان الله خان ته سلامي وړاندې کوله. د هغوئ بوټان په خټو ککړ شوي وو. چې باچا راورسېدو نو هيندکيانو په توليو د هغوئ بوټونه صفا کړل. په دې خان شهيد ډېر فکر مند شو. خان شهيد وائي ما چې دا وليدل نو ډېر خواشينى شوم او دې فکر واخستم چې مونږ پښتانۀ او هيندکيان ولې دومره سپک يو. پکار خو داوه چې نن د پښتنو باچا ته د پښتنو خپل فوځي کنډک سلامي وړاندې کړي واى. او که نۀ هيندکيانو به ورته کوله خو دا څرنګه خبره ده چې سلامي انګريز ورکوي او هيندکيان ولاړ دي د هغوئ بوټان پاکوي. دا هرڅه زمونږ او دهينديانو د مريتوب نتيجه ده.

بله پېښه دا وشوه چې باچا د سلامۍ وروسته د خلګو خوا ته راغلو. نو د خلګو نه ئې پوښتنه وکړه چې تاسو پښتانۀ ياست؟ په پښتو پوهيږئ؟. باچا څه وئېل غوښتل خو خلګو ځان له نارې جوړې کړې. نو باچا سټېشن ته روان شو. د خلګو په دې بې تنظيمۍ خان شهيد ډېر خفه شو. خان شهيد په دې فکر کښې شو چې په کار خو دا وو چې زمونږ له خوا يو سړى باچا ته هر کلى ويلى وى او د هغوي ځواب مو اورېدلى وى او په يو اواز مو په شريکه څو نارې وهلى وى. خان شهيد وائي که څه هم ما تر دغه وخته په څه ډله يا ګوند کښې نۀ کار کړى وو او نۀ مې د بل چا سياسي ډله يا ګوند ليدلى وو خو يادمي شي چې هغه ورځ او څو نورې ورځې مې زړه ډېر بد وو.او دغه چورت راسره وو چې زمونږ دا بده ورځ به کله او څنګه ختميږي. او کېدى شي فضل محمود مخفي صېب به هم خپله مشهوره سانده په داسې حالاتو کښې وئېلي وي.

خدايه! هغه ورځ به هم وي، چې زمونږ جهاز به خپل وي

د يورپ دورې نه په واپسۍ انګريزي استعمار په لمسه او ملاتړ کورنوو وطن فروشه او خيانت ګرو او ارتجاعي قوتونو، درباري سازشيانو د غازي امان الله خان د ځوان او مترقي دولت په ضد لا د مخه د دسيسو جال خور کړى وو. دوئ د خپلو شيطاني ارادو د پوره کولو او د افغانستان د بربادولو د پاره په بلوو او فساد لاس پورې کړو. په افغانستان کښې شورش او فساد جوړ شو. په محکومه پښتونخوا کښې اولسونه د غازي امان الله خان په خلاف په دې شورش ډېر خفه او دلګير وو. باچا خان او انجمن اصلاح الافاغنه مشرانو د امان الله خان په حمايت کلي په کلي دورې وکړې. په افغانستان کښې دې بغاوت په کوزه پښتونخوا کښې ډېر وېښتيا پيدا کړله. خان شهيد د امان الله خان په مرسته د نورو خلګو په ملګرتيا د جنګ ميدان ته د تلو تياري کوله چې انګريزانو دى ګرفتار کړو او تر هغه وخته ئې بندي وساتلو چې امان الله خان د چمن په لار هيند ته روان شو. دلته دا خبره د يادولو وړ ده چې د خان شهيد د ګرفتارۍ په ورځ پيرنګيانو باچا خان هم د سېوۍ نه بيرته ستون کړو.

۱۷.په ۱۹۲۹ کال کښې خان شهيد لاهور ته لاړ شو او هلته ئې د کانګرس خلافت نوجوان بهارت سبها غونډې وليدې. د ډېرو قامي مشرانو سره ئې ملاقات اوشو خو د صنوبر حسېن مومند او سېف الدين کچلو وينا ګانې ئې ډېرې خوښې شوې. خو د پښتنو په وطن کښې دا رنګه سرګرمۍ کول د ناممکينه حده پورې مشکلې وې. حقيقي قامي مشران ناياب شوي وو او د انګريز چاپ لوسان د پښتنو د مشرۍ په کرسۍ ناست وو. خان شهيد د ديني مصلح په شکل په اول ځل د سياست ميدان ته راودانګل. او د جمات نه ئې خلګو ته د خپلو ويناوو شروع وکړه. سرکار په دې خبر شو او بيا ئې ګرفتار او سزا کړو. په ۱۹۳۱ کال کښې د بند نه ازاد شو نو خان شهيد بمبۍ ته د کانګرس د مشرانو او په ځانګړې توګه د ګاندي جي ګول مېز کانفرنس ته روان وو. د ليدلو او هغوي د جنوبي پښتونخوا او بلوچستان د حالاتو نه د خبرولو په غرض لاړ شو او پېنځلس (۱۵) ورځې ئې د ګاندي جي سره تېرې کړې د ګاندي جي ساده ژوند خبرو او عملي سرګرمو په خان شهيد سخته اغيزه وکړه او د عدم تشدد او زغم په فلسفه ئې عقيده نوره هم مضبوطه شوه او د ځان سره ئې دا وعده وکړه چې تل به په دغه لار روان وي او د دې نه پس ئې د خامتا جامې اغوستل شروع کړل.

د ګاندي جي په مشوره خان شهيد د صوبې په مسايلو او د هغې د حل په باره کښې يو پمپليټ وليکلو. د ګاندي جي سېکرتر پيارے لال دغه پمپليټ په انګريزۍ کښې وژباړو او پينځه سوه (۵۰۰) کاپۍ ئې چاپ کړې. خان شهيد ترې هلته راغلو مشرانو ته ئې يوه يوه کاپي ورکړه. خان شهيد لا په بمبۍ کښې وو چې باچا خان هم هلته راغى او دوئ په لومړي ځل دلته وليدل. څو ورځې د يو بل سره پاتې شول. دا اشنايي په يوه اوږده ملګرتيا او د پښتون قامي تحريک په نزدېکت بدله شوه.

۱۸. د لاهور نه په واپسۍ خان شهيد د يو سياسي ګوند د جوړولو په فکر کښې شو. په هم دې ورځو کښې يوسف علي خان مګسي په ۱۹۳۲ء کال کښې په ملتان کښې د بلوڅانو يوه غونډه را وبلله او خان شهيد ته ئې په کښې د شرکت د پاره ليک واستولو. خان شهيد د څه کار په وجه د شرکت نه معذرت ښکاره کړو خو دوئ ته ئې ليک ولېږلو. په هغه کښې خان شهيد بلوڅ مشرانو ته ليکلي وو چې د بلوچستان د پاره د بلوڅو او پښتنو شريک ګوند جوړول په کار دى چې هغه دلته هم کار وکړي او بهر په هيند کښې هم. د ملتان په غونډه کښې فېصله وشوه چې د ۱۹۳۲ء کال د دسمبر په وروستۍ هفته کښې به د ټول هيند د بلوڅانو غونډه کوو. په دې لړ کښې ئې خان شهيد ته د راتلو بلنه ورکړه. خان شهيد بلوڅ مشرانو ته وليکل چې غونډه د بلوڅانو په نامه ده او زۀ پښتون يم نو زۀ نۀ شم درتلى او تاسو ته به دعا کوم. په دې پسې د هغوئ تار راغى چې غونډه به د بلوڅانو په نامه نۀ وي. نو بيا خان شهيد جيکب اباد ته په غونډه کښې د شرکت په غرض لاړ شو. دا غونډه د بلوچستان کانفرنس په نامه د خان شهيد په صدارت کښې په دسمبر ۱۹۳۲ء کال وشوه او خان شهيد دغه غونډې ته خپله صدارتي وينا وکړله.

۱۹.په ړومبي ځل د پښتنو او بلوڅو تحريکونه د يو بل سره متحد شوو. په ۱۹۳۳ کال کښې خان شهيد بيا هيند ته لاړ او هلته ئې په مسلم کانفرنس کښې ګډون وکړو او د مجلس عملې غړى شو. خان شهيد په دې باره کښې په خپل ژوندليک کښې وائي. د دې ډلې څه ناپېښه (عجيبه) شان ائين وو. ټول غټان او د صوبائي او مرکزي اسمبلو ممبران ئې غړي وو. په عام اولس کښې چا ممبر سازي نۀ کوله. ډاکټر محمد اقبال ئې د کارنده جرګې مشر وو او محمد شفيع داودي ئې لوئ سېکرټر وو. خان شهيد دوئ ته د خپلې صوبې باره کښې معلومات او ځينې تجاويز وړاندې کړل.

۲۰.انګريزي سرکار د حېدراباد نه په واپسۍ خان شهيد ګرفتار کړو او يوسف علي خان ئې د قبيلې د سردارۍ نه برطرف کړو او د ۴۰ ايف سي آر لاندې ئې درې کاله سزا ورکړله. خو د مسلم کانفرنس خطاب يافته مشرانو او سردرانو د دوئ په ګرفتار ۍ هيڅ اواز و نۀ کړو. نو خان شهيد ته د دوئ اصليت معلوم شو.

۲۱.د ډېرې مودې نه خان شهيد او د هغه ملګرو کوښښ کولو چې د هندوستان د نشرياتو قانون په بلوچستان کښې هم نافذ شي. بالاخر په ۱۹۳۶ء کال کښې دغه ايکټ نافذ شو. کله چې خان شهيد د بند نه خلاص شو نو د خپلو خلګو د خبرتيا او تنظيم په خاطر ئې ړومبۍ چاپ خانه په کوټه کښې ولګوله. په پښتو او اردو ژبو کښې ئې د استقلال په نامه اخبار جاري کړو چې په ۱۹۵۰ء کال پرې پاکستاني سرکار پابندي ولګوله.

۲۲. دويم لوئ او مهم کار چې خان شهيد د رهائۍ نه پس وکړو هغه په غلامه سهېلي پښتونخوا کښې په وړمبي ځل د انجمن وطن په نامه يو ملي سياسي ګوند جوړول وو. خان شهيد د دې ګوند صدر وټاکل شو. د دې ګوند مرام په بلوچستان کښې د اصلاحاتو نفاذ او خپل مرام د حصول د پاره د عدم تشدد د لارې ائيني مبارزه کول وو. انجمن وطن ډېر زر په خلګو کښې مقبول جمات شو او په يو کال کښې ئې د غړو شمېر زرګونو ته ورسېد. د انجمن وطن کلنۍ غونډې ته خان شهيد په خپله وينا کښې د انجمن وطن په غټو مقاصدو رڼا واچوله چې لنډيز ئې دا دى. خان شهيد وويل:

هغه وخت تېر شو چې خلګو به د وطن په مظلوميت او پسماندګۍ ژړا کوله. اوس د اوښکو تويولو زمانه تېره شوه. اوس د دې حالت په عزت، خوشحالۍ او ازادۍ د بدلولو سوچ په کار دى. د خپلو غمونو غم په کار دى او د ټولو نه لوئ غم غېر ملکي غلامي ده.

انجمن وطن به د دې غېر ملکي غلامۍ د خاتمې يوه ذريعه ګرځول وي.

انجمن وطن د سرکار او د هغه د پيدا کړو سردارانو د کبر، غرور او استبدادي نظام نشه کمزورې کړې او په خلګو کښې ئې بيداري پيدا کړې ده.

چونکې نۀ فوځ، نۀ اسلحه نۀ، دولت او نۀ پوره بېدار قوم لرو چې حفاظت پرې وکړى شو نو زمونږ طريقه به عدم تشدد وي.

انجمن وطن به خالص د برطانوي بلوچستان (د جنوبي پښتونخوا) تنظيم وي. د دې ځاى د خلګو د مفاداتو د پاره به جدوجهد کوي. د دې جمات په لويو لويو پارټو کښې وابسته کول او يا د مذهب په خوشنما نوم او نورو ملکونو د مسلمانانو د امداد په نوم مونږ له په اشتعال کښې راتلل نۀ دي په کار. دا به زمونږ په دښمنانو کښې زياتى راولي.

انجمن وطن د کانګرس سره هيڅ تړون نۀ لري البته د هيند د ازادۍ سره خپله ازادي تړلې ګڼي.

د تعليم په مسئله او د تباه حال کسانانو او مزدورانو په ښېګړه خاص توجه ورکول دي.

د وطن دننه او بهر به انجمن د نسلي او جغرافيائي تعصب نه پاک ساتلى شي او د مخالف خلګو د پاره دې رواداري او مروت پيدا کړي. او همدغه د ملک د سياسي، اقتصادي او کلتوري انقلاب اسانه لاره ده.

۲۳.په ۱۹۳۹ء کال کښې دويم نړيوال جنګ ونښت نو انجمن وطن په خپل بنياد د انګريزانو سره د عدم تعاون پالسي جوړه کړه او بيا چې په ۱۹۴۲ز کال کښې کانګرس د انګريزانو د ويشتلو دپاره د هندوستان پريږدۍ تحريک شروع کړو نو انجمن وطن بيا په خپل بنياد په تحريک کښې په ډېر همت هلې ځلې وکړې. نو پېرنګيانو خان شهيد او د هغه ملګري په کال ۱۹۴۲ء کښې بنديان کړل.

د ګرفتارېدو نه وړاندې خان شهيد د خپلو ملګرو سره د شمالي پښتونخوا دوره وکړه او د خدائي خدمتګار تربيتي کېمپونه ئې وکتل.

۲۴.په ۱۹۳۷ء کال کښې د خان شهيد په بلنه باچا خان د جنوبي پښتونخوا او بلوچستان دوره وکړه او خان شهيد باچاخان او نور ملګري ئې د پښتنو په ټولو غټو کليو او ښارګوټو کښې جلسې وکړې. د بلوڅو ځينې علاقې ئې هم وکتلې چې له دې سره د شمالي او جنوبي پښتونخوا د قومي تحريک تر مېنځ نيزديکت نور هم زيات شو.

٢٥.اٰل انډيا کانګرس په کراچۍ کښې په خپل اجلاس کښې د ژبې په بنياد د خودمختاره صوبو د جوړولو لوظ وکړو. نو انجمن وطن په ۱۹۴۶ء کال کښې د کانګرس سره الحاق وکړو. ياده دې وي چې وړاندې نه خدائي خدمتګار تحريک هم د کانګرس برخه شوى وو.

۲۶.د خدائي خدمتګار او بيا د انجمن وطن د کانګرس سره په شاملېدو د پښتنو د قامي ازادي بخښونکي تحريک خپله عملي ازادي د لاسه ورکړه. په کار خو دا وه چې د خدائي خدمتګار او انجمن وطن د پښتونخوا په بنياد د خپلې ازادۍ او ملي مسايلو په ايجنډه د يو بل سره انضمام کړى وى او د پښتنو خپل ازاد ګوند ئې د خپل واضح ملي اهدافو د پاره ژوندى او فعال ساتلى وى. او د هيند د ازادۍ په خاطر کېدونکو ټولو کانفرنسونو او غونډو کښې د پښتونخوا د ازادۍ مسئله د هيند او پاکستان نه په جلا د افغانستان نه په جبر او زور نيولو علاقو په بنياد د افغان (پښتون) ملت په توګه د بحث لاندې راغلى وي او د دې د پاره پښتنو مشرانو خپله مقدمه پخپله د يو فريق په توګه په شمله کانفرنس، کرپس مېشن، کېبينټ مېشن او ماونټ بېټن سره پورته کړى وي او د وخته ئې د دې د پاره هر اړ خيزه تيارى کړى وي. دهيند او پښتونخوا يوازينى ګډ خصلت د انګريز غلامي وه. د انګريز د تګ په صورت کښې د پښتنو د ازادۍ مطلب به دا وو چې د انګريز د راتګ نه وړاندې حېثيت بحال شوى وى. يا کم از کم پښتنو ته ئې د خپل راتلونکي په حقله پخپله د فېصلې کولو حق ورکړى وى. خو په سياسي طور پښتانۀ ځان له فريق پاتې نۀ شو او د کانګرس په رحم وکرم شو. د کانګرس ضرورت او مطالبه د هيند ازادي وه. د پښتنو مسئله هغوئ پردۍ وګڼله. انګريزانو او مسلم ليګ هم خپل مقاصد لرل او د هغې د پاره ئې خپله منصوبه بندي کړې وه.

۲۷.انګريزان دويم نړيوال جنګ ځپلي او ستړي کړي وو بلې غاړې ته د هيند او پښتنو ملي ازادي بخښونکي نهضتونه ډېر پياوړي وو. د کېبينټ مېشن په ناکامه کېدو د هيند وايسرائى لارډ ويول د ګوښه کېدو نه وروسته لارډ ماونټ بېټن د هيند وايسرائى وټاکل شو. د لېبر ګوند حکومت غوښتل چې بايد د ۱۹۴۸ء کال د جون د ۳م نه وړاندې هندوستان ته واک وسپارى. نو ماونټ بېټن د دواړو ګوندونو کانګرس او مسلم ليګ سره په خبرو اترو پېل وکړو. او د هيند د وېش منصوبه ئې وړاندې کړله او په دواړو ګوندونو ئې اومنله. باچا خان پخپل کتاب زما ژوند او جدوجهد کښې وائي چې د کانګرس مشرانو زمونږ په سر سودا وکړه او هغه دا چې ماونټ بېټن د کانګرس په وړاندېز بنګال او پنجاب ووېشل او په بدل کښې ورسره کانګرس په خېبر پښتونخوا (صوبه سرحد) رېفرينډم او ماته برطانوي پارليمان دغه منصوبه په دريم جون ۱۹۴۷ تايد کړله. د دې منصوبې منلو وروستو د هيند د متحد پاتې کېدو هيڅ اميد پاتې نۀ شو. کانګرس د ماونټ بېټن سره د فېصلې نه پس د کانګرس ورکينګ کميټۍ غونډه وکړله. باچا خان د کانګرس له خوا د هيند وېش او په خېبر پښتونخوا کښې رېفرينډم منل د پښتنو د ملي ګټو سره د خيانت په توګه تعبير کړو. باچا خان وويل (مونږ ستاسو سره د ملک د ازادۍ د پاره ملګري وو. تاسو خپل غرض وکړو او مونږ مو شرمخانو ته وغورځولو)

۲۸.په ۳م جون ۱۹۴۷ء کال د هيند د وېشلو پرېکړه وشوه او د دې پلان مطابق په صوبه سرحد کښې د رېفرينډم او جنوبي پښتونخوا (د برټش بلوچستان) کښې شاهي جرګې او د کوټې نامزد ميونسپل کميټۍ ته اختيار ورکړى شو چې د هندوستان يا پاکستان سره د ګډېدو فېصلې وکړي. پښتنو ته د خپل ازادۍ دريم متبادل ور نۀ کړى شو. نو په پاکستان کښې د دوئ شاملېدل حتمي شول.

۲۹. د پښتنو قومي تحريک ته چې د خپلې غلطۍ ادراک وشو نو سمدستي ئې په ۲۱م جون ۱۹۴۷ء کال په بنو کښې ملي جرګه راوغوښته. جرګې د پښتنو خاورې د يو کولو او خپلواک پښتونستان غوښتنه وکړله. دغه پرېکړه د بنو قرارداد په نوم ياديږي.

خان شهيد د واک د منتقل کولو په دغه اهمه دوره کښې د پښتون سياسي قوتونو او اولسونو توجه د پښتنو د يو خپلواک وطن پلو ته واړوله. په دې کښې ئې د باچا خان په اخبار پښتون کښې يو خط هم د خېبر پښتونخوا د پاره وليکلو. د بنوں قرارداد هم پاس شو مګر اوبه د ورخه تېرې وې. د دې عملي کولو د پاره مناسب تنظيم جوړ نۀ شو. که څۀ هم شرائط د پښتنو د ازادۍ د پاره ډېر موزون وو. ولې چې انګريزان دويم جنګ عظيم ځپلي وو او د هيند نه ئې د تلو فېصله کړې وه. په داسې حالاتو کښې د پښتنو په خلاف د طاقت استعمال او هغه په زور په هيند يا پاکستان کښې ساتلو دوئ ته ډېره واره نۀ خوړه.

پاکستان نوى په وجود کښې راتلو تر دغه وخته ئې نۀ څه طاقتور فوځ ؤ او نۀ نورې ادارې.

دغه وخت په هيند کښې د کانګرس حکومت ؤ کوم چې د پښتنو اتحادي ؤ. په خېبر پښتونخوا کښې د کانګرسي پښتنو حکومت ؤ. ډاکټر خان ئې وزير اعلٰى ؤ کله چې په سندهـ کښې الٰهي بخش سومرو او پنجاب کښې د يونينېسټ پارټۍ حکومت ؤ. کوم چې د کانګرس طرفدار ؤ.

په لکهونو پښتانۀ په خدائي خدمتګار او انجمن وطن کښې منظم ؤ او قربانۍ ورکولو ته هم اماده ؤ.

د دريم جون د اعلان سره سم ازاد پښتون قبايل بيرته ازاد شوي وو.د ازادۍ په خاطر دوئ هم يو لوئ طاقت ثابيتېدى شو. د هيند د ازادۍ د قانون مطابق انګريزانو د ټولو لوظنامو د لغوه کولو اعلان وکړو چې د هغې سره د ډيورنډ تپلى استعماري تړون هم ختم شو. نو افغان حکومت د پاره بهترين جواز او موقع په لاس وراغله مګر نۀ افغانستان او نۀ محکوم افغان ملي تحريک د دغه تاريخي موقې نه څه فايده واخستله او اوبه د ورخه تېرې شوې.

۳۰.د پاکستان د جوړيدو سره سم ډېر زر خان شهيد ګرفتار شو او شپږ کاله ئې پرې د زندان کړاوونه او مصيبتونه تېر کړل. خان شهيد په ۱۹۵۴ کښې د جېل نه رها شو. خو چې وطن ته راغى نو هيڅ بدلون ئې محسوس نۀ کړو. د انګريزانو قانون هغسې چلېدو. د اولس ټول حقونه د افسرشاهي د خپو لاندې وو. په ملک کښې هيڅ ائين جوړېدو ته پرې نښودى شو. هيڅ قسم منتخب ادارې او جرګې نۀ وې. عدليه موجود نۀ وه. بس دومره وشول چې پښتانۀ د پېرنګي استعمار په ځاى د پنجابي استعمار تر سلطنت لاندې شول. د پاکستان او مسلم ليګ باره کښې د خان شهيد او باچا خان خدشات صحيح ثابت شول.

۳۱.په ۱۹۵۴ء کال کښې د جېل نه د خلاصېدو پس خان شهيد او ملګرو ئې د ورور پښتون په نامه قامي ګوند جوړ کړو او دى ئې کنوينر شو. د ورور پښتون غټ غټ مقاصد دا وو.

په پاکستان کښې پرله پورې پرتو پښتنو علاقو باندې مشتمله د پښتونستان په نامه صوبه جوړول او په پښتنو کښې وروري پيدا کول.

دلته د ټولو پښتنو د ژوند، ژواک، دين، ژبې، زده کړې، روزنې او ګزارې د پاره بې د څه هيلې خواري کوله.

د نورو ګاونډيانو سره په شريکو چارو کښې مشوره او مرسته کوله.

دا هم فېصله شوه چې د پښتنو دا وحدت په عدم تشدد او ائيني ذريعو قايمولى شي. دا جمات ډېر زر په خلګو کښې مقبول شو.

۳۲.په جولايي ۱۹۵۴ء کال کښې د زندان نه د خلاصېدو لږه موده پس خان شهيد په خپل کالي نظر بند شو او د تقرير او تحرير پابندي پرې ولګېدله.

د دې سره په مياشتنۍ پښتو او پېغام جديد اخبار باندې بنديز ولګول شو.

په دې دوران کښې د ملک واکمنانو د بنګال د اکثريت د ختم کولو او د نورو محکومو قامونو دلا محکوم کولو په خاطر د يو يونټ منصوبه وړاندې کړله. ډاکټر خان صېب ورسره ومنله. کله چې باچا خان دا منصوبه مسترد کړه. د خان شهيد نظر بندي او د هغه په اخبار او رساله بنديز هم شايد د دغه پلان د پاره لار هوارول ؤ.

د يو يونټ په جوړېدو سره د بنګال اکثريت ختم کړى شو او په غربي پاکستان کښې مېشته پښتانۀ بلوڅ سندهيان او سرايکي قامونه د تخت لاهور تابع شول. ډاکټر خان صېب د دغه نوې صوبې وزير اعظم وتاکلى شو. په جولائي ۱۹۵۵ کښې د لږې مودې د پاره پابندۍ ختمې شوې. خو په اکتوبر ۱۹۵۵ء کال کښې بيا ګرفتار شو. درې مياشتې په جېل کښې تېرولو پس خان شهيد رها کړى شو. خو چې کله خان شهيد د انتخابي دورې په لړ کښې لورلائي ته په دوره لاړ شو نو د ډاکټر خان صېب په حکم بېرته بندي شو.او درې مياشتې بند تېرولو پس خوشى شو مګر لږه موده پس بيا بندي شو او ۱۹۵۶ء کال په اخره کښې د لاهور هاى کورټ په حکم د زندان نه ازاد شو.د رها کېدو وړاندې خان شهيد په ۲۶ اکتوبر ۱۹۵۶ء کال په لاهور هاى کورټ کښې خپل تاريخي بيان هم ولوستو.

چې په هغه کښې د متحده پښتون صوبې، پښتونستان د خود مختارۍ جمهوريت، پښتون بلوڅ تعلقاتو او افغانستان او محکوم پښتون اولس په اړيکو او نورو اهمو واقعاتو تفصيلي رڼا اچولې ده. خان شهيد د جنوبي پښتونخوا ( برېټش بلوچستان) باره کښې ليکلي دي.

دا سيمه بلوچستان د بلوڅو د خاورې په نوم بلل کيږي. خو بيا هم د بلوڅو رياستونو نه علاوه د دې د ابادۍ اکثريت پښتانۀ دي چې په ژبه ثقافت او نسل د صوبه سرحد د خلګو سره شريک دي. د بلوچستان د پښتنو سيمه د صوبه سرحد سره جوښته پرته ده. ابادي ئې پنځه لکه او رقبه ئې د ځينو صوبو نه ډېره زياته ده. په ائيني توګه له (۲۰ ) شلو تحصيلونو څخه يوازې درې تحصيلونه په برطانوي هيند کښې ګډ وو. باقي مستجار سيمې يا قبايلي علاقې دي چې وس ورته خاصې علاقې ويل کيږي.

د پښتونستان باره کښې ليکي ( د ختم کولو نه وړاندې ځه دا ويل مناسب غواړم چې د هغه پښتنو د پاره د پښتونستان په نامه يو وحدت جوړول کوم چې پاکستان کښې پرله پورې پراته دي. او کوم چې انګريزانو په مختليفو نومونو وېشلي دي. دا مبارزه زما د ژوند نۀ بيلېدى نۀ شي. او نۀ په جبر او په بند زما د ژوند نۀ بيلېدلى شي. دا زما پوخ باور دى چې دا تجويز د پاکستان د مجموعي امن ترقۍ او سلامتۍ د پاره دومره سود مند دى څومره چې دا د اتيا لاکه يا د دې نه زياتو پښتنو يعنې د دې ملک د مسلمان وګړو تقريباً (۵/ ۱) پينځمې برخې د پاره فايده مند کېدى شي.

د مورنۍ ژبې د اهميت باره کښې خان بابا وائي ( په اوسنۍ زمانه کښې د پرمخ تګ مرکز او بنياد تعليم ګڼلى کيږي. د ټولې نړۍ تعليمي پوهان په دې متفق دي چې د زده کړې بهترينه ذريعه په مورنۍ ژبه کښې تعليم حاصلول دي. اغېزناک او ګټور تعليم د يوې ژوندۍ ژبې په ذريعه ورکولى شي. کومه ژبه چې په امروزه استعمال کښې وي چې په دفترونو سوداګريز مرکزونو او ادبي خلګو کښې رواج ولري. لومړۍ زده کړې کول چې د ابادۍ د ډېرو خلګو په وس رسيږي. په مورنۍ ژبه کښې د خلګو د پاره ګټور ثابيتېدى شي. او دا تر هغه وخته نا ممکنه ده تر څو چې د پښتنود پاره د پښتونستان صوبه جوړه نۀ شي. بيا وړاندې وائي د هغه خلګو په مقابله کښې چې ذده کړې په خپلو مورنو ژبو يا هغوي ته نزدې ژبو يعنې پنجابۍ او اردو ژبو کوي. پښتانۀ به همېشه په لوړو زده کړو کښې د هغوي نه روستو پاتې وي او دغه صورت د هيڅ يوهوښيار او عقلمند د پاره د منلو وړ نۀ وي.

د پښتنو او افغانستان باره کښې وائي ( په پاکستان کښې دننه د پښتونستان د خپلواکه صوبې د جوړولو او د پاکستان په ګټو او ذمه وارو کښې پښتنو ته په برابرۍ ورکولو سره پښتانۀ د افغانستان سره خپلې رشتې او اړيکې نظر اندازه کولو ته مايل کېدى شي پښتانۀ د جمهوري حکومت د ګټو او خپل معاشرت نه محرومه کوي که تاسو دا غواړۍ چې هغوي دې له افغانستان سره د خپلو ډول ډول اړيکو په کشش متاثره نۀ شي. دا دي زما باورونه او د پښتونستان د مطالبې د دلايلو لنډه اډانه)L

۳۳.پنجابي استعماري دولت پاکستان د پښتنو او د نورو قامونو د محکوم ساتلو له پاره په ملک کښې د اساسي قانون جوړولو مخنيوې کولو.پښتانۀ، بلوڅ، سندهيان او بنګاليان ئې مستعمره ساتل. په ۱۹۵۴ز کال کښې ئې ائين ساز اسمبلي ماته کړله. د يو يونټ او پېرټي د استعماري منصوبو په ذريعه ئې يو طرفته د بنګال د اکثريت مخ نيوى وکړو او بله خوا ئې په پښتنو بلوڅانو او سندهيانو باندې نېغ په نېغه د لاهور حکمراني جوړه کړه. په ۱۹۵۶ کښې ئې د يو يونټ او پېرټي په اصولو ولاړ ائين جوړکړو خان شهيد د يو يونټ د استعماري منصوبې په خبر د ټولو وطن دوست تحريکونو سره د محاذ جوړولو د پاره هلې ځلې پېل کړې او اخر په ۱۹۵۶ کښې د نشنل پارټۍ په نامه د يو ګوند په جوړولو کښې بريالى شو. په نشنل پارټۍ کښې د خان شهيد په مشرۍ ورور پښتون، د باچا خان په مشرۍ خدائي خدمتګار، دحېدر بخش جتويي په مشرۍ سندهـ هاري کميټي د جي ايم سيد په مشرۍ سندهـ عوامي محاذ، د شهزاده عبدالکريم په مشرۍ اثتمان ګل او د ميا افتخارالدين او محمود علي قصوري په مشرۍ ازاد پاکستان پارټي شامله شوه. په ۱۹۵۷ز کال مولانا بهاشاني خپله پارټي عوامي ليګ هم ګډه کړله او نشنل عوامي پارټي نوم ئې پرې کېښود.

نېشنل عوامي پارټي سامراج دښمن، جاګيردار دښمنه، جمهوري پارټي وه. چې د يو يونټ د ماتولو او په قامي، کلتوري او ژبني بنيادونو ئې د خودمختاره صوبو تشکيل غوښت. په بهرني سياست کښې ئې د ناوابيستګۍ پلوي کوله او د غېر فرقه وارانه سياست الم برداره وه. ملي عوامي ګوند ډېر په چټکتيا په ټول ملک کښې مقبول جمات جوړ شو. او دا امکان هم وو چې په ۱۹۵۹ کښې کېدونکو ټاکنو کښې به برلاسه کيږي. نو د دې برياليتوب د مخ نيوي د پاره د پنجاب استعماري فوځ د ۱۹۵۸ز کال په اکتوبر کښې د جنرال ايوب په مشرۍ مارشل لا ولګوله. خان شهيد او د ملي عوامي ګوند ټول مشران ئې ونيول او د څوارلس کاله په بندئې محکوم کړو.

۳۴.په ۱۹۶۲ز کال کښې ايوب خان پوځي ائين جوړکړو. په هغه کښې هم د يو يونټ او بنګال سره د برابرۍ اصول وساتلى شول. د وفاقي پارليماني نظام په ځاى ئې صدارتي نظام راوستلو او د بالواسطه انتخابي نظام په ځاى ئې استعماري واک نور هم ټينګ کړو.

ايوبي امريت په خلاف د خلګو کرکه او نفرت ورځ په ورځ سېوا کېدو.او د ۱۹۶۸ز کال پورې دغه کرکې اونفرت خپلې انتها ته ورسېدې او د امريت په خلاف د يو زورور تحريک د پاره حالات سازګار شو. په داسې حالاتو کښې خان شهيد په ۲۵ اپرېل کال ۱۹۶۸ د پوره سزا تېرولو پس د بند نه خلاص شو او چې کله کوټې ته راغى نو د کوټې په هوائي ډګر ئې ډېر تود او تاريخي هر کلى وشو. چې استعماري حکمرانان ئې وارخطا کړل نو څو ورځې پس ئې خان شهيد بيرته بندي کړو. او نور ملګري ورسره هم ګرفتار شول خو د خان شهيد پوره لس کاله جېل تېرول او بيا دو باره ګرفتارۍ دغه تحريک نور هم په موجونو کښې راوست او په ټول ملک کښې د ايوب خان خلاف اولسونه ميدان ته را اووتل.

۳۵.د ايوب خان د زورور عوامي غورځنګ مخ ته د تم کېدو توان په ختم کېدو شو.نو په ۱۹۶۹ز کال ئې د اختلاف د ګوندونو سره د مزکراتو په خاطر ګول ميز کانفرنس په لاهور کښې راوغوښت. خان شهيد او ملګري ئې په ۲۴ فرورۍ ۱۹۶۹ز کال د بندنه خلاص کړل. او شېخ مجيب الراحمان ئې هم ګول ميز کانفرنس د پاره خوشى کړو او اګرتله سازش کېس ئې واپس واخستلو.

۳۶.عبدلوالي خان په مشرۍ ملي عوامي ګوند د اختلاف د ګوندونو د اتحاد (ډيموکراتک ايکشن کميټۍ) ډېر مهم غړى وو. ولې چې لږه موده وړاندې ملي عوامي ګوند تقسيم شوى وو. يوه برخه ئې نېپ بهاشاني بله ډله ئې نېپ ولي خان او درېمه ډله د افضل بنګښ او شېر علي باچا په مشرۍ په نيپ مزدور کسان په نامه جوړه شوې وه. په ډيموکراټيک اېکشن کمېټۍ کښې شامل ګوندونه د يو نټ په ماتولو متفق شول. په داسې بحراني حالت کښې د دې خبرې قوي امکانات موجود وو چې د يونټ په ماتولو سره د ژبو او کلتور په بنياد د قامونو صوبې جوړې شوى وى.

په ۱۹۴۷ کښې پښتنو ته امکان پيدا شوى وو چې خپله ازادي واخلي. مګر د کانګرس د بې وفايۍ د دښمن د چالاکۍ سازشونو او پخپله خپل ازادي عمل لرونکي پښتون قامي تحريک د نشوالي له وجې دغه موقع د لاسه او وتله. په ۱۹۶۹ء کښې پښتنو ته دا موقع په لاس وراغله پښتانۀ د چترال نه تر بولانه په يوه قامي صوبه کښې سره متحدشوي وي. ولې چې د محکومو قامونو د ملي تحريکونو نه علاوه د استعمار طرفدار ګوندونه هم دې ته مجبور وو.

۳۲.د يو يونټ د ماتېدو نه سمدستي د صوبو د تشکيل سوال سر راپورته کړو نو طمع کېده چې ملي عوامي ګوند او د هغې مشر خان عبدالولي خان به د خپلې مرامنامې سره سم د ژبې او کلتور په بنياد د قامي صوبو د جوړولو تجويز وړاندې کړي. خپل دلايل به ئې په دې باپ وړاندې کړي وى او د شمالي او جنوبي پښتونخوا د خاورې د متحد کولو د پاره به ئې خپل دريځ وړاندې کړى وى. ولې چې د ډېرو کړاوونو پس پښتون يو وار بيا د متحده صوبې جوړولو خپل منزل ته قريب شوي وو مګر پښتانۀ دا ځل بيا د سترې ناکامۍ سر ه مخ شو. او هغه په دې چې پښتون قامي تحريک په کانګرس کښې د ضم کېدو پس خپله زړه غلطي بيا هم تکرار کړه او په ۱۹۵۶ز کښې ئې خپل ملي ګوندونه د نشنل عوامي ګوند په نامه په بل پاکستاني کانګرس کښې مدغم کړل. ليهاذا دا وخت بيا د پښتنو داسې نماينده ګوند موجود نۀ وو چې په دغه اهمه او فېصله کنه مرحله کښې ئې د پښتنو د ملي ګټو دفاع کړې وى او د پښتونخوا د يووالي د پاره ئې لازم اقدامات کړي وى. د خان شهيد نه علاوه نور پښتون ليډر شپ د پنجابي او بلوڅ ليډرشپ د اغېزې لاندې راغلو. او د جنوبي پښتونخوا خاوره ئې د بلوڅو بلوچستان برخه اومنله. دلته دا خبره يا دول ضروري ده چې جنوبي پښتونخوا کله هم د بلوچستان برخه نۀ ده پاتې شوې. او حتٰى انګريزانو هم دغه خاوره د برطانوي بلوچستان په غلط نوم ځان له جدا صوبه کړې وه.

۳۸.د مخالفو ګوندونو د اتحاد او په هغه کښې د بلوڅ مشرانو تر اغيزې لاندې د ملي عوامي ګوند پښتون مشرتابه د دې تاريخي غلطې فېصلې په وخت تازه تازه د زندان نه راوتلى وو. او په لاهور کښې موجود وو. خان شهيد د پښتنو د ملي صوبې د جوړولو په اهميت قايل کوونکي دلايل وړاندې کړل او د پښتونخوا د يوالي په باب ئې د عبدالولي خان او نورو پښتنو مشرانو سره خپل برحق اختلاف څرګند کړو. خو د په خوا په شان يو ځل بيا پښتون قامي تحريک د نورو سره مدغم کېدو په وجه د نورو د ګټو تابع شوى وو.خان شهيد کوښښ وکړو چې د ګوند په ادارو کښې دننه هلې ځلې وکړې او په دې سلسله کښې د باچا خان ليدلو دپاره کابل ته لاړ شو. خان شهيد که هر څو خپل دلايل اوويل او زارۍ ئې وکړې خو څه ترې جوړ نۀ شو. د پښتنو د وحدت مخه دا ځل پښتنو مشرانو په خپله ونيوله.

په کابل کښې د خان شهيداو باچا خان د خبرو اترو او د هغوي د دواړو دريځونو احوال د ښاغلي ابراهيم عطايي په کتاب ( دبلوڅو ملي ازادي بخښونکي جنبشونو ته يو کتنه) کښې ذکر شوي دي.

۳۹.په دغه فېصله کن موړ کښې چې ايوب خان د ملي او ډيموکراټيکو قوتونو په وړاندې بې وسه شوى وو. او د هغوي د غوښتنو په منلو مجبور وو. د محکومو قامونو او جمهوري قوتونو په حق کښې د ائيني سياسي نظام جوړيدلو شرايط پاخه شوي وو. د فوځ کمانډر انچيف جنرال يحى خان د پنجاب د استعماري ګټو د ساتنې د پاره په ۲۵ مارچ ۱۹۶۹ز کال دويمه مارشل لا ولګوله. خو د شديد سياسي بحران او اولسي پاڅون له کبله د انتخاباتو په اعلان کولو مجبور شو. او د لومړي اپرېل ۱۹۷۰ پورې ئې د نووو صوبو د پولو ښکاره کولو نېټه ورکړه.

چونکې د يحىٰ خان د اعلان مطابق د دې عمل د پاره شپږ مياشتې موده په لاس راغله نو خان شهيد د پښتونستان د جوړولو هلې ځلې د نوي سره پېل کړې.

۴۰.د صوبو د تشکيل د اعلان پس د ملي عوامي ګوند بلوڅ مشرانو د ګوندي ائين په خلاف د بلوچستان په نوم د کوټې او قلات يو ګوندي صوبايي تنظيم جوړ کړو. تر دې وړاندې لکه د نورو صوبو د جنوبي پښتونخوا او قلات رياست جدا جدا صوبايي تنظيمونه وو. بلوڅ مشرانو دا کار په دې غرض وکړو چې د زړو صوبو د بحال کېدو په نوم پښتنه خاوره تر ستونې تېره کړي.او بلوچستان پرې جوړ کړي. خان شهيد د ګوندي دستور مطابق د دې عمل مخ نيوى کولو. او په دې لړ کښې ئې د ملي عوامي ګوند مشرانو او بلخصوص پښتنو مشرانو ته خطونه ليکلي دي چې د پښتنو د قسمت د فېصلې په دې خاصو شېبو کښې د خان شهيد دريځ نور هم روښانه کوي چې په هغه کښې مهم ليکونه دا دي.

۱.د عبدلولي خان صدر ملي عوامي ګوند په نوم د ګلستان نه خط

(۱۹۶۹-۱۲-۹):

د عبدالولي خان په نوم د خان شهيد د ليک متن ګلستان:

ګرانه ولي خانه! خداى مو مل شه

ښه چارې، ښه يمه، ښه مو تل غواړمه، سبا له به اختر وي ستاسو او د کور د ټولو لويو او وړو دې مبارک شي او د خواخوګو ملګرو هم.

له کابله چې راتلو تاسو ماته اوې چې سو ورځو له به راځې او کار به راسره کوې. نو ما دلته په رارسېدو په هغه هکله تر اوسه دوه تاره درکړي دي يو د ښاغلي اجمل خان په نامه د دوتر په پته او بل ستاسو په نامه شاهي باغ ته د اجمل ځواب راغى چې ولي خان کابل کښې دى او د هغه بل په پته پوهه نۀ شومه چې مې ستاسو د واپسۍ پس درکړى وو.

اوس چې د ښاغلي يحىٰ خان وينا ډېره خواري رالنډه کړله چې يونټ ئې مات کړو او دا ښه ئې وکړو چې ولايتونه به وټاکي چې څو به وي او کومې کومې پولې به څنګه وي؟ او ورسره ئې د چوڼ وخت وټاکو نو مونږ له دلته او هلته ډېر کار په کار دى او زر زر او تر هرڅه وړاندې مونږ له په خپلو کښې ځان پوهول په کار دي او بيا د بلوڅانو سره وروسته بيا به سرکار ګورو.

دلته د ګوند کار هم په تېر درست کال کښې په ټپه ولاړ وو. ښاغلي اجمل خان به درسره خبره کړي يي. ما نو کار نۀ دى پې لرلى خو د دې نوې کاله مې ګومان دى چې ګوند جوړېده غواړي. د دې وخت په رسېدو به ماله خپلې خوښې خبر کړې. چې چېرې سره ليدلى شو؟

په ډاکه کښې تاسو د کوټې او قلات د ګوندونو په هکله څه پرېکړه کړې ده؟ دلته خو د بېزنجو په وينا د کوټې ډويژن بلوڅ غړي هم قلات ښاخ سره ولاړه.باچا خان به کله دلته راځي؟ يو اخبار کښې وو چې په ۲۳ دسمبر کښې به راشي.

نور بيا

ستاسو عبد الصمد اڅکزى

۲.د اجمل خټک جنرل سېکرټري ملي عوامي ګوند په نامه د ګلستان نه خط (۱۹۶۹-۱۱-۱۰)

ګرانه! اجمل خانه خدى مو مل شه

ښه چارې ښه يمه او ښه مو تل غواړم پرون چې اختر له کور ته راغلم ستاسو بې تاريخه خط ئې راکړو زړه مې لا نور هم بد شو.هم هغه خو مې هير شو چې ستاسو اختر دى که نه.دلته خو د بل چا نۀ دى يوازې ما د پښتنو سره کړى دى. ستاسې دې مبارک شې وروره ستاسې خط مې د زړه بدۍ پېلامه دا وه چې تاسو دومره بې وسه يۍ چې خپله بې وسي منلى او څرګندولى هم نۀ شۍ. په خوشي هيلو ځان هم غولوۍ او ما هم دا به وشي او دا به وشي په زاړه دور کښې ما څه وکړه ته چې هر څه بولې ستاسو خوښه خو که زۀ خبر وى چې د هغه پاى به دا کيږي چې زۀ او زما قوم به يو وار بيا د امير عبدورحمان او پېرنګي له لاسه نه خپل د (ملګري) باچا خان له لاسه د تل له پاره بلوڅ کيږمه له پښتو او پښتونستانه د باندې پاتيږمه نو وروره څله به مې ځان کړاوه او څله به مې نور کړول.يونټ خو يونټ ځکه وو چې پنجابيانو د ډېرې اکثريت مري توب وو او اوس ؟ هو هغه د دوښمن له لاسه وو دا د دوستانو او هغه دوستان چې ما څه ورسره کړي وو په هغه تاسو خبر يۍ که اوس هم تاسو په هغه خبره سپاره يۍ نو ځه به په کومه پوزه د (مخکښې جدوجهد) کښې له تاسو سره يو ځاى کېږمه يا يو ځاى کېدى شمه هله خو به (زمونږ بلوڅان) ګټه (ستاسو پښتنو) تاوان وي او هم د دې اپوټه د دې شان يو خط د (شهباز) ښاغلي سعيد خان په ځواب کښې ليکلى وو چې هيله مې ده چې هغوي او ښاغلي قلندر به ترې خبر کړي يۍ. هو ښه مې ياد شو قلندر خان زما بيان بدل کړى وو چې هغه تاسو ته هم لېږلى و سلام به مې ورورسوې او دا هم چې کوم اخبار چې زما خبر زما په ډول نۀ چاپوي هغه نۀ بيا زۀ څنګه کار اخيستلى شم او په هغه او نوائې وقت کښې بيلتون څه دى؟ روره دغه يوه خبره تاسو ته دا څرګنده وي، چې وړاندې به زمونږ ښه ستاسو وي او ستاسو دا زمونږ که مونږ يا زۀ وومه!

چې له کابله راتلمه ولي خان راته وې چې ته به دلته راشې او کار به کوو چې راغلمه تار مې درکړو تا وې ولي نه وو چې ولي راغى شاهي باغ ته مې تار ورکړو په پته ئې پوهه نۀ شومه په لاهور کښې مو سره وليدو تاسو او ټول بې وسه وۍ وروره وس مې بيا ولي ته خط ليکلى دى چې که دې خوښه وي (چې يو ځاى سره ووينو) ولې چې زما ګومان دى چې د جنرال يحى خان ئې کور ودان هغه د هر چا د پاره چې زما يا د بل چا داسې بيان يي ورکي چې دا مواد په کښې دي.

اوس هم که تاسو وغواړۍ مونږ به نۀ ځله بيليږو (باچا خان به راشي) خدى دې راولي خو زما ئې په څه؟ ماستا په وړاندې په کابل کښې نۀ وو ليدلى او راته وېلي ئې نۀ وو چې تاسو هرڅه چې ګڼلي وو دا دېرش کاله ما هم دغه صوبه سرحد له پاره کار کړى وو هم دغه زما پښتونستان وو؟ بيزنجو څه ويل او څه ئې کول په دې زۀ ښه پوهه يم چې ښاغلي ولي خان، باچا خان، سعيد خان او ټول پښتانۀ خپله د هغوي وينا زړې صوبې زړې صوبې سهار ماښام وئ نو بيزنجو لېونى دى چې د ژبو ويلاياتونه به نۀ غواړي چې ما ته هم مخ سپين وي او ګوند ته هم چې ما خو به بده خبره نۀ وي کړې؟ او خدى مه کړه د کوټې دپښتنو د خوړولو پس به وړاندې پنجاب او سندهـ ته د بلوڅانو د غوښتلو دا هم جوړوي چې پښتانۀ خو زما په مريتوب ولي خان په جونګه کښې راکړه زۀ خو د ژبو ولاياتونه غواړمه!.

د غونډې ميزي جرګې پر وخت ولي خان ويل چې ټولو زاړه ويلاياتونه غوښتل نو ما څه کړى وى؟ وروره اوس خو هغه خبره نۀ ده يحى خان خو نۀ ويلاياتونه وېلي دي نۀ ئې د ويلاياتونو پولې يادې کړي دي نۀ ئې له سره شمېرې هم ټاکلې دي او دا هغه شى وو چې د هغه له پاره ما په يوازې سر ستاسو د ټولو بې څه کومکه لا د دې سره تاسو که لوئ وۍ که واړه چې خوله به مو پرېکوله زاړه ويلاياتونه به مو يادول ډېرې خوارۍ وکړې نو نۀ پوهيږم چې اوس هم تاسو په ډېره پسې خو ډېر زيات زيار کاږۍ چې راسره پاتې شي.او هيلې هم ورکو‌ئ او مېنتونه ئې هم کوئ چې هغه که وکيلان دي که پيران او نوابان ځان پښتانۀ نۀ بولي، نۀ درسره ګډيږي او مونږ چې هغه هم پښتانۀ يو او هم په تاسو ګډيږو که نواب جوګيزى دى که قاضي عيسٰى وکيل او که نور څوک نو تاسو مو ولې له ځانه شړئ؟ دا د پښين خبره هغه د سهار په بانګ کښې نوې ټپه ده. نو يو وار خو خپله هزاره ډېره درياد کئ بيا نو دا له ما واخلئ چې پښين به لار کيږي ستاسو دا خبره چې د کوټې پښتانۀ که يو اواز غواړي نو څوک ئې ترې ايسارولى نۀ شي، هيڅ وزن نۀ لري ځکه چې د کوټې د پښتنو په وړاندې دا لوئ خنډ دى چې هغوي څه غواړي؟ پښتونستان؟ په هغه ئې ګډوي څوک؟ باچا خان او ولي خان ئې نۀ ګډوي ما ته اوس پښتانۀ بلوڅ ملګري لغړ دغه يوه خبره کوي چې ته مونږ پښتونستان له څنګه بيائې د پښتونستان نمايندګان (مالک) او ډېر اکثريت خو مونږ غواړي هم نه؟ زۀ به زر تاسو ته د دغه شان ليکونو اخبارات دروليږم. ستاسو دا درها (دعا) چې راپيده شوې خنډان ورک شي په تاسو ئې زياته کشرانو پورې اړه لري چې دا غوښتنه وکړي چې مونږ د کوټې پښتانۀ د ځان سره غواړو او بس نور کار لکه ما چې وړاندې ويلي دي ما يوازې برابر کړى دى چې دا وشي نو بلوڅ به هم مونږ سره رازي کنۍ نو د کوټې د پښتنو سره بلوڅ د تل له پاره له پښتونستان داسې بيل شو چې بيا به ئې ونه وينې مياوالي او کمبل پرته وګورئ!

نور بيا

ستاسو عبد الصمد خان اڅکزى

۳.عبدالولي خان صدر ملي عوامي ګوند په نامه د لاهور هوټل نه ليک (۱۹۷۰-۷-۱۱):

ګرانه ولي خان!

ښه چارې: مهرباني به وکړئ او د دې لاندينو خبرو په حقله به مې په خپل سوچ او لاره خبر کړئ ځکه چې د کوټې او قلات په ګوند کښې د دغو خبرو په هکله ډېر سخت الغاو تلغاو او بدپاى راپيدا شوي دي چې په کښې ستاسو نوم هم راځي.

د ۴ جنوري په پاکستان ټايمز کښې خبر چې د لوېديځ پاکستان په بيلو بيلو برخو کښې به ټاکلي کسان کار کوي رښتيا دي که دروغ دي نو د داسې خبرو د بندولو د پاره تاسو څه چاره کوئ ځکه چې داسې په خوا هم شوي دي او بيا هم کېدى شي.

زمونږ د کوټې قلات ګوند به د بخوانيو ويلاياتونو له پاره کار کوي که نه دلته د ژبې به بنياد نوو پولو او سيمو له پاره؟ او که نۀ د بهاولپور او پنجاب رنګه چې وائي بهاولپور په پنجاب کښې او څوک وائي نۀ ځان له ويلايت مونږ هم د په خواني قلات په هکله دغه خبره کولى شو چې مونږ په پښتنو ګډيږي که نۀ وي نو ځان له په خوانى ويلايت قلات په رت ګډېدو زمونږ د ګډې (اجتماعي) رنګ يو مخ بدل شي ډېرې (اکثريت) به لږ (اقليت) شي او لږ به ډېر ستاسو او سوات له ګډېدو څخه چپ چې لږ وروستو پاتې خلګ او قبايلي ژوند والا به په داسې ډېرو ګډ شي چې ژوند ئې پرمخ تللى او په وده کښې دى. دلته به پرمختللي څنګه د پاتې قبايلي خلګو ته ډېر لاندې راشي چې د سرکاري دريښتني نظام په ډېره سخته بلا کښې لا هم راګير دي.

د کوټې او قلات بلوڅ په زياته مير غوث بخش خان لګيا دى چې مرکز دا پرېکړه کړې ده چې د کوټې او قلات به يوه کمېټه وي دا ريښتيا ده که خوشې خبره ده؟

هېله لرمه چې تاسو په دې پوهه يۍ چې د دې خبرو روڼېده د خلګو د پوهولو او د راتلونکي چوڼ د ګټلو د پاره ډېر سخت په کار دى ځکه دا غواړمه چې په دې حقله ستاسو ليک خپل ګوند ته وروړمه چې په ۱۶ جنوري به د کارينده جرګې غونډه کوي او په ۱۸ جنوري به د لومړۍ اولسي غونډه ( جلسه عام)

ستاسو عبدالصمد اڅکزى

۴.د اجمل خټک جنرل سېکرټري نېپ په نامه ليک لاهور هوټل

(۱۹۷۰-۱-۱۴):

ګرانه اجمل خانه! خداى مو مل شه.

ښه چارې، ښه يمه او ښه مو تل غواړمه. ولي خان سره مې دلته څو مېنټه په سړه سينه خبرې وکړې او هغوئ زما په ګومان په لومړي ځل زمونږ د ځاى په ورانه ماشوړه او پښتنو ته پېښه وکړه او څه خو پوهه شو او په دې هم چې چاره ئې هم اوس په کار ده که نۀ وي بيا په اسمبلۍ کښې به ډېره ګرانه وي ځکه چې پنجابي او سندهي به در سره دوباره وېش منلو ته هيڅ کله تيار نۀ شي او نۀ به بنګال زمونږ وسيله ( طرفداري ) وکړي.خو د دوئ په ګومان دا وخت هم چاره ډېره ګرانه ده دا لوظ خو د کاوه چې تاسو هم د ښاغلي يحى خان سره خبرې وکړئ او زۀ به هم ورسره وکړم. ما نن له دې ځايه دا خط ولي ته وليکو تاسو او ښاغلي ارباب سيکندر خان په پام باندې وکړئ او د ولي خان په ځواب به مې خبر کړئ ځکه چې شاهي باغ خطونه او تارونه هغوي ته ډېر کم رسيږي.

بېګا مې دلته ګورنر وليد هغو زمونږ دا خبر په کلکه منله چې په بلوچستان کښې دي د بلوڅو او پښتنو وېش وشي. پښتانۀ دې په پښتونستان کښې شي او بلوڅو ته دې د ډېره غازي خان بلوڅ او نصير اباد ورکړى شي که د هغه ځاى د خلګو خوښه وي هغوي دا هم مني چې له دغه وېش به د هزارې، ډېره او نورې جګړې نۀ پيدا کيږي.

لکه قصوري او پنجابيان چې وائي هغوي دا هم ومنله چې دوئ به ښاغلي يحى خان سره خبرې وکړې ما هم ښاغلي يحىٰ خان ته ليکلي دي چې تر ۲۰ جنوري پس ماته د لېدو وخت راکي. زما ګومان دى چې که ته او نور خواخوګي ( جسټس حميد، رشيد او ارباب) هم دا خبره په ټينګه د هغوي سره وکړي نو کار به وشي او دا ګرانه ماشوړه به له منځه اوزي. زۀ به نن واپس زمه د خدى په امان.

د بلوچستان څه ډېر مشران، سرداران دوئ ښاغلي يحى خان له زي که ستاسو له غاړې څو تنه سياسي مشران جعفر ميا، ښاغلى عبدالاکبر خان، ارباب عبدالغفور خان، جسټس حميد، ښاغلى سعيد خان هم يحى خان وويني او بيا ولي خان ورته هم ووائي نو دا کار کېدى شي ما دلته هم ولي خان يو خط ورکړى دى تاسو هغه هم وګورئ. ارباب سېکندر او نور ټولو روڼو ته به مې د مينې ډک سلامونه ورسوئ

د خدى په امان ستاسو عبد الصمد اڅکزى

۵.د محمود علي قصوري صدر مغربي پاکستان ملي عوامي ګوند په نامه ليک (۱۹۷۰-۳-۱):

محترم قصوري صاحب!

السلام عليکم ستا د ۱۹۷۰-۲-۱۹ ليک راورسېدو ستاسو د خواخوګۍ مننه ماته افسوس دى چې نۀ معلوم چې څه له زما دومره اوږده ليک تاته دا واضحه نۀ کړى شوه چې ( عدم تعاون ) زما له خوا نۀ دى بلکې له بلې خوا بې د څه وجې پېل وو چې ما زغمولو اخير په ۱۶ جنوري د ګوند او د هغې د ورکنګ کمېټۍ د غړي په توګه منل کېدلو مياشت لا تېره نۀ وه ما د کمېټۍ په اجلاس کښې تجويز وړاندې کړو چې دا افوا ده چې په ګوند کښې ځينې غړو له ما ( عبد سمد) سره څه اختلافات دي که داسې ده نو هغه دې دا وخت کمېټۍ ته وړاندې کړى شي.او که نۀ د اخبارونه په زريعه دې د دې افواو ترديد وشي. له لږ بحث مباحثې وروسته په متفقه دا پرېکړه وشوه چې د دې افواو دې ترديد وشي او دا وويل شول چې په ګوند کښې هيڅ اختلاف نيشته دا جلسه د عبدالصادق کاسي نايب صدر په صدارت کښې وشوه هاشم خان او حيات الله موجود وو البته مري صاحب غېرحاضر ووتر ۱۸ جنورۍ ټېک وو خو په دغه ماښام د مري صاحب په رارسېدلو يو څو غړي له هغه سره ليدلو ته تللي وو او په ۲۰ جنوري سهار په مقامي اخبارونو کښې د ۱۸ صحابو هغه بيان راووت چې د شموله اخبار قاصد ۲۲جنوري په ګڼه کښې په لومړي مخ راغلى دى.ظاهر ده چې له دې بيان وروسته زما له پاره دوه لارې خلاصې دي يا دا چې د ګوند او د هغه د عملي کارونو عملاً لاس واخلم او کښېنم خصوصاً په داسې وخت کښې چې د ګوند ممبر سازي پېل کېدونکې ده ممبرسازي کښې قصداً ناوختي کړل شواو تر هغه وخته نه کاپي چاپ شوې وې او نۀ وېشل شوې وې.او يوازې يوه مياشت پاتې وه يا بيا د ګوند په ورکنګ کميټي له اکثريت څخه علاج وغواړم ما دا دويمه لار وټاکله او د پنځو غړو له خوا سېکرتري ته نوټس ورکولو سره دا مېټنګ وشو او اکثريت زما ملګري شو( قرار داد له اخباراتو د کټنګ څخه وګورئ) اوس دا حالت دى چې د ګوند دريالس د هاشم خان په قول يولس غړي له ما سره دي او يوازې پنځه غړي زما بايکاټ کړى دى په دې چې د بايکاټ له اته غړو نه دوه غړي له څو مياشتو د کوټې ډيويژن ګوند پرېښې ده او په خودساخته بلوچستان نشنل ملي ګوند کښې ګډ شوي دي چې مرکزي دوتر ئې په قلات ډيويژن کښې په مستونګ کښې دى دا نه بلکې هلته هم د ورکنګ کمېتۍ غړي دي.

دا دى حقيقت د هغو خلګو چا ته چې تاسو ( موجوده ګوند ) وايۍ ولي خان او د هغه ځاى خواخوږي د ويلو باوجود نۀ راغله او غالباً زر راتلونکي دي.

عبد الصمد اڅکزى

۴۱.خان شهيد په يوازې ځان په دې ټوله موده کښې د پښتنو د يووالي د پاره کوښښونه کول. د پښتنو مشرانو د لېدلو د پاره ئې سفرونه وکړل خطونه او تارونه ئې ورته وکړل. د يحى خان او نورو چارواکو سره ئې په دې غرض ملاقاتونه وکړل. او د خان شهيد د ذکر شوو خطونو نه ښکاره ده چې تر څه حده پورې په دې کښې کاميابۍ ته نزدې شوى هم وو. خان شهيد پښتانۀ مشران دې ته مسلسل هڅول چې د يحى خان سره دوئ هم وګوري او دپښتنو د يووالي د پاره پرې زور واچوي خان شهيد د ملي وحدت د پاره تاريخي موقع ګڼله. او نورو پښتنو مشرانو ته ئې په تکرار سره دا خبره کوله چې که دا موقع خطا شي نو بيا به ګرانه شي. مګر د مصلحتونو په جال کښې ګير دغه مشرانو ځان نان جاڼه او کاڼه کړي وو. نتيجه دا شوه چې خان شهيد د ډېرو کوښښونو باوجود د ناکامۍ سره مخ شو او دا ځل د بل چا دلاسه نه بلکې د خپلو ملګرو د لاسه.

۴۲.د نشنل عوامي پارټۍ د مشرتابه د دې رويو نه د جنوبي پښتونخوا سياسي کارکنان او قامي خواخوږي خلګ ډېر زيات خفه شو. نو په جولايي ۱۹۷۰کښې ئې په کوټه کښې د هنې په مقام خپل اجلاس راوغوښت او په دغه اجلاس کښې د پښتونخوا نشنل عوامي ګوند په نامه د پښتنو پارټي جوړه کړه. او خان شهيد د دغه ګوند کنوينر وټاکل شو. د جنوبي پښتونخوا د طالب علمانو څانګې د دې جمات د حمايت اعلان وکړو.

په تاريخ کښې په ړومبي ځل د بلوچستان په نامه نوئې جوړې شوې صوبې استوګنو يعنې پښتنو او بلوڅانو ته د خان شهيد او دهغه د ملګرو د مبارزې او قربانو په سبب د خپلو نماينده ګانو د منتخب کولو حق حاصل شو. په ملک کښې په ړومبي ځل د سړي سر ووټ په بنياد انتخابات په ديسمبر ۱۹۷۰ کښې کېدونکى وو. خان شهيد د قامي اسمبلۍ او صوبايي اسمبلۍ د دواړو حلقو د پاره اميدوار وو. که څه هم د خان شهيد د عمر ځواني او څلوېښت کاله مبازرې په نتيجه کښې خلګ د ووټ د حق خاوندان شوي وو. مګر هغه خلګو د خان شهيد نه وړاندې د اليکشن د پاره کاغذونه داخل کړل کومو چې ووټ کفر ګڼلو او په خان شهيد او ملګرو به ئې د جمهوريت په غوښتلو د کفر او غدارۍ فتوې لګولې. خان شهيد د قامي اسمبلۍ په سيټ ۱۸۰۰۰ووټونه واخستل مګر ناکام شو. خو د صوبايي اسمبلۍ په حلقه کامياب شو.

د ملک په انتخاباتو کښې شېخ مجيب الرحمان په مشرۍ عوامي ليګ ډېر لوئ اکثريت په مرکزي اسمبلۍ کښې تر لاسه کړو.او د ذولفقار على بهټو په مشرۍ کښې پي پي پي د دويم ګوند حثيت تر لاسه کړو.

په ولايتي ټاکنو کښې عوامي ليګ په بنګال کښې ، پي پي پي په سندهـ او پنجاب کښې او نيپ ولي خان په پښتونخوا او بلوچستان کښې لاس بري شول.

مګر د پاکستان استعماري قوتونو د انتقال اقتدار نه په دې نيت انکار وکړو چې په دې صورت کښې به د پنجاب استمعاري مفادات د ګواښ سره مخ کيږي. نو په بنګال ئې حمله وکړه. چې اخر بنګال په ازاد بنګله دېش بدل شو. د پاتې پاکستان واک بهټو ته وسپارل شو. د پاتې نيمګړي پاکستان د اسمبليانو اجلاسونه را وغوښتل شول. د بلوچستان اسمبلۍ لومړى اجلاس د خان شهيد په صدارت کښې وشو.

۴۳.په نوي پاکستان کښې پي پي پي د ځينو نورو ګوندونو په حمايت مرکزي حکومت جوړ کړو. د مرکز سربيره په سندهـ او پنجاپ کښې د پيپل ګوند حکومت جوړ شو.

په پښتونخوا او پلوچستان کښې د يوې معاهدې لاندې د دنيپ او جمعيت علما ئې اسلام حکومتونه جوړشو. مګر ډېر زر داسې حالات پيدا کړى شول. د نيپ او پي پي پي تر ميانځ بد اعتمادي زياته شوله. بهټو په نيپ د عراق نه د وسلې راوړلو الزام ولګولو. اکبر خان بګټي د سلطاني ګواه په شکل د نيپ په خلاف ګواه شو. او په دې تور د پښتونخوا او بلوچستان ګورنران او د بلوچستان صوبايي حکومت د بهټو له خوا د واکه لرې کړى شول. د مفتي محمود په مشرۍ کښې د پښتونخوا حکومت د احتجاج په طوراستفى ورکړله.

حالات ډېر کړکېچن شول. خان شهيد د دې حالاتو د سمولو د پاره منډې ترړې شروع کړې او په دې سلسله کښې په شپږم دسمبر په اسلام اباد کښې يو اهمه غونډه هم کېدونکې وه چې خان شهيد به په کښې شرکت کولو. مګر د دې نه وړاندې استعمار ګرانو د پښتون قام د بوډا جرنېل د هيند او پښتونخوا د ازادۍ ستر اتل په دوه دسمبر ۱۹۷۳ز کال په کوټه کښې په خپل کور کښې په نيمه شپه په بمانو رنګه ناترسه وسله په خوب اوده شهيد کړو. ارواه دې ښاد وي

که خازې شنې ئې په قبر وي ولاړې
که غلام مړ ووم راځۍ توکئ پرې لاړې
که په خپلو وينو نۀ ووم لمبېدلى
په ماپليتوئ د جمات غاړې

د خان شهيد ژوند ته يوه کتنه:

۴۴. خان شهيد د خانانو په کورنۍ کښې پيدا وو. مګر دوئ خپل ژوند د خپلو پلرونو او نيکونو په څېر په ملي مبارزه کښې تېر کړو. او د مبارزې په دوران کښې خپل نيم ژوند د پېرنګيانو او بيا د پاکستاني استعمار په جېلونو کښې تېر کړل. خان شهيد که څه هم د يوې سترې کورنۍ فرزند وو. د ژوند اسباب ئې برابر وو مګر ژوند ئې په ملنګۍ تېر کړو. د جېل ورګو سپږو وخوړ، مېچنې ئې وګرځولې، مشقتونه ئې وګالل، ټول عمر ئې د خپل اولاد د کور او خپلو خپلوانو نه جدا د جېل په تور تيارو کښې تېر کړو.خو د خپل اولس د پاره د ازادۍ د رڼا په تلاش کښې وو. شايد ساقي صېب د دا رنګ ژوند بارې کښې ليکلي دي

د ځوانۍ عمر چې څه وو په جېلخانو تېر شو
يا په کوڅو کښې د بې ننګه پښتنو تېر شو
نه د اولاد په خوند خبر شوم نۀ دمال او متاع
د ځوانۍ خوب وو د ازغو په بسترو تېر شو

۴۵.خان شهيد د پښتنو په ډېره وروستو پاتې علاقه يعنې جنوبي پښتونخوا کښې پيدا شوى او لوئ شوى وو. کومه علاقه چې د نورې پښتونخوا په پرتله هم ډېره قبايلي پسمانده او توهم پرسته وه. د دې نه وړاندې د هيڅ قسم اجتماعي شعور وجود نۀ لرلو. مګر خان شهيد ته دا کمال په برخه وو چې په دغه پسمانده ټولنه کښې ئې د عصري تقاضو سره سم د نوي زمانې د سياسي او اجتماعي تنظيم بنيادونه کښېودل. د خان شهيد زيات وخت په زندانونو او نظربندو کښې تېر شوى دى.مګر په پاتې ډېر لږ وخت کښې ئې ډېر زيات کار کړى دى او په خلګو کښې ئې د شعور وړانګې خورې کړې. خان شهيد په ا ګاهانه ډول سياسي مبارزې ته راغلى دى.او د مبازرې په هره مرحله ئې دخپلې ټولنې حقيقتونه درک کړي دي. په سياسي مبارزه کښې او بالخصوص په ګوندي ژوند کښې د خواري کښو انسانانو په کردار د ګډون ډېر زور ورکوي.

د پښتنو د تېر وسله وال او غېر منظمې مبارزې په ځاى خان شهيد پښتانۀ منظم ساسي او د عدم تشدد په بنياد ولاړې مبارزې ته راوبلل او منظم ئې کړل.

خان شهيد نۀ صرف د جديد تنظيم سره پښتانۀ اشنا کړل بلکې د پښتون ازادي بخښونکي تحريک په خوانۍ غلطۍ ئې هم اصلاح کړې. خان شهيد د دنيا د کامياب قامي تحريکونو په څېر د پښتنو د ازادۍ د پاره د پښتنو خپله ملي پارټي جوړه کړه په دې خان شهيد ته مونږ د جديد پښتون نشنليزم باني هم ويلى شو.

۴۶.خان شهيد مونږ ته د ازادۍ لار وښودله. دوستان او دښمنان ئې په ګوته کړل او د دښمن په خلاف ئې د دوستانو نشان دهي هم وکړه او دښمن ته د ماتې ورکولود پاره ئې د تنظيم شکلونه هم تعين کړل. خان شهيد د هيند د نيمې وچې د ازادۍ د لويو مبارزينو لکه مهاتما ګاندي، جواهرلال نهرو، مولانه ابولکلام ازاد، باچا خان او نورو سره اوږه په اوږه د ازادۍ مبارزه کړېده.او په دې وجه ورته په هيند کښې د ډېر قدر په ستر ګه کتلى شي. خان شهيد د بلوڅو د ازادي بخښونکي غورځنګ په جوړولو کښې اساسي رول ادا کړى دى.د يوسف علي خان مګسي او عبدالعزيز کرد سره ئې په دې لار کښې ډېر کړاوونه زغملي وي. مګر خان شهيد دا هر څه د يو افغان په حېثيت کړى دى. د بين لاقواميت پسندۍ خپله فريضه په مېړنتوب ادا کړې ده مګر د افغانانو د پاره د ښه صباوون لټون ئې د خپل ژوند مرام ګڼلى دى.

خان شهيد د يو زړور او جرات مند افغان سياستمدار په حثيت د زړه خبرې په ډانګ پېلې ويلې دي. لکه چې په لاهور هاى کورټ کښې ئې د نظريه پاکستان سره د خپل اختيلاف څرګندونو کړېده. او پښتونستان ئې د خپل ژوند مرام ګڼلى دى او دا ئې د خپل ژوند نۀ بيلېدونکې برخه ګڼلې ده.

۴۷.خان شهيد نۀ صرف لوئ سياستمدار دى بلکې د دې تر څنګ د بلوڅ پښتون صوبې لومړى صحافي او په بلوچستان کښې د جرنليزم بابا دى.

په بلوچستان کښې ئې د مطبوعاتو قانون د نفاذ د پاره ډېرې خوارۍ وکړې او د دۀ په کړاوونو دغه قانون منظور شو. لومړى پريس خان شهيد ولګولو او لومړۍ ورځپاڼه استقلال خان شهيد جاري کړله.

۴۸.ژبه چې د ملت جوړونې يو اهم توکى بلل کيږي. د ژبې اهميت هم د خدى پاک په اسماني کتابونو او هم ننۍ زمانه کښې منلى شوى دى. خان شهيد تل دې ټکي ته ډېر لوړ ارزښت ورکړى دى. خان شهيد پښتو ژبه د خپل ژوند مراد بولي او وائي که پښتانۀ صرف د پښتو ژبې خدمت وکړي او خپله ژبه د درس بازار او عدالت زريعه وګرځوي او ترقي ورته ورکړي نو زما يقين دى چې په سلو کښې اتيا رخې مسلې به ئې حل شي. او روري به ئې خوږه شي. په ۱۹۳۲ کښې جېکب اباد کانفرنس په قرارداد کښې مورنۍ ژبې د تعليم زريعه ګرځولو د پاره قرارداد ئې منظور کړو. په خپل اخبار استقلال کښې ئې پښتو ته مناسب ځاى ورکړ او هم د خان شهيد په هدايت او ملګرتيا سايي کمال خان او ډاکټر خدائېداد مرحوم مياشتنۍ پښتو مجله جاري کړې وه.

۵۰.خان شهيد نۀ صرف د پښتو ژبې د درسي او عدالتي کولو د پاره سياسي مبارزه کوله بلکې په خپله يو ډېر ستر قلمکار او اديب هم وو. دسعدي شيرازي د ګلستان پښتو ترجمه په پښتو کښې ارزښتمنه اضافه ګڼلى کيږي. او د دې کتاب د منظومې برخې په نظم کښې ترجمه خان شهيد ته د پښتو ژبې په شاعرانو کښې هم مقام ورپه برخه کوي. دمولانا ابولکلام ازاد د ترجمان القران پښتو ته ژباړل د خدى د کلام د ترجمې او تفصير ډېره درنه بېلګه ده. د کيميايي سعادت پښتو ترجمه او د شبلي نعماني دسيرت النبي (ص) د لومړي ټوک ترجمه د اسلامي تاريخ درانه اثار دي. د دې ترڅنګ خپل ژوند ليک کول که يو خوا ته مونږ د دۀ د سترو مبارزې او شريف ژوند سره اشنا کوي نو بل خوا د يوې مهمې دورې په تاريخ هم رڼا اچوي.

د ډايي سن کارټر کتاب فيوچر فريډم ئې په اردو ژبه د "ازادي کا افق" په نامه ترجمه کړى دى. چې په ترقي پسند ادب کښې خاص ځاى لري.

خان بابا د پښتو ژبې ليکدود ته خاصه علمي توجو اړولې ده. هغه د پښتو د معياري ژبې او ليکدود په باره کښې ځانګړې نظريه لرله او په دې برخه کښې ئې يو کتاب ګوټى د پښتو ژبې ليک دود په نامه هم ليکلى دى. خان شهيد صمد خاني قاموس داسې د پښتو ارزښتمن قامس دى چې په هغه کښې د پښتو سوچه سفات راټول شوي دي. د دې سربېره خان شهيد د کوټې کابل او پېښور د ادبيانو او ليکوالانو سره د پښتو ژبې دسوچه توب او ترقۍ په باب خط وکتابت هم کړى دى. نامتو خدائي خدمتګار شاعر فضل الرحيم ساقي د شعر په ژبه کښې د خان شهيد تجاويز بيان کړي دي لکه چې وائي:

اڅکزى خان وائي بيتونه په پښتو جوړوه
مه عربي ورګډوه او مه هيندکو جوړه وه
د انګريزي له تورو خپله ژبه پاکه لره
پارسي ملګرې د پښتو سره بې باکه لره

ساقي صېب د خان شهيد د پښتو ژبې په باره کښې خطر ته ډېر اهميت ورکاوۀ او يو بل ځاى د خپل ديوان باره کښې وائي:

کوښښ به کړمه چې زما ښکلى ديوان پوره شي
هم به د زړه ارمان د عبدالصمد خان پوره شي

د پښتو ژبې منلى شاعر اديب او سياسي مبارز همېش خليل د خان بابا په باره کښې وائي:

د هېواد په تورو غرونو ځلاند لمر ئې
تورې شپې د غلامۍ له سپين سحر ئې
چې د بند په تورو شپو کښې منزل وينې
د پښتو د سترګو نور ئې هم نظر ئې
په وطن کښې عاشورې د غلامۍ له
په اسمان ختلې مياشته د اختر ئې
هنګامو ته د الوتو طوفانونو
د خوشحال په څېر مغول وته خېبر ئې
د وطن په ننګ او نام چې سربازي کړې
هغه ته توره په لاس کفن په سر ئې
د وطن د مېخانې هغه ساقي ئې
چې د جام په ځاى پښتون و ته کوثر ئې
چې د تا سره جنګيږي خاورې سر شي
ککرۍ له د غليم سنگ او ډبر ئې
باچا خان او ته جوسې د قام ولۍ له
هغه مټې د پښتون ته ئې وزر ئې

OOO
څو خبرې د خان شهيد او سيمنار په اړه

اکرم شاه لالا

د ټولو منتظمينو څخه مننه زۀ د ځان لخوا، د پارټۍ له خوا، دپارټۍ د رهبري له خوا او د ټولو پښتنولخوا د جهان د ملک خطې جمهوريت غوښتونکو لخوا د کوټي يونيورسټي دپښتو څانګي مشر سيماب صاحب اوټولو ته آفرين وايم چې پر خان شهيد باندې د سېمينار وياړ د دوي په نصيب شو. چې دوي ددې ملي اتل زمونږ د وطن دخطې د برصغير د ټولې نړۍ د قامونو او اولسونو دآزادي رهبر او اتل ته د عقيدت دپاره دا سېمينار جوړ کړ يقيناً دا سمينيار که نن کوشني دي که غټ، په دې کښې ډېر عالمان ګډون لري که لږ، په دې کښې ډېر سامعين دي که لږ، ليکن دا زمونږ د وطن په تاريخ کښې ډيره مهمه موقع ده. شايد يوه ورځ يو دوويشت کلن هلک په خوارو جامو کښې يتيم خان شهيد چې اوله ورځ کلمه حق وويله شايد ډيره دنيا ته به ډېر ماشوم بې توقيره شى معلوميده خو نن دهغه اتل سر تر هماليه هم جګ دى، نو زۀ دا ويلاى سم چې د نن دا سېمينار چې هر رنګه دى زمونږ د وطن په تاريخي دوره کښې به ئې ډېر تاريخي اهميت وي.

زۀ يو سياسي کارکن يم د خان شهيد د لارې يو عسکر يم. د خان شهيد ژوند او د هغۀ کار دومره پراخ دى چې پر هغه باندې مقاله ليکل يقيناً زما تر وس پورته خبره ده. بلکې پر خان شهيد باندې ږغېدل هم ډېر ګران کار دى. لېکن کوشش کوم چې په لنډو ټکو کښې ووايم او دهغه و ځيني اړخونو ته د وطن د عالمانو ليکوالانو پام راواړوم چې بيا يقيناً په دې باندې دوئ او راتلونکي نسلونه تحقيق کوي. ګرانو ملګرو! په شلمه پېړۍ کښې سامراجي ملکو چې هغه وخت ئې رهبري انګلستان کوله تقريباً د افريقه، اېشيا، لاطيني امريکا لومړى ختيځ (فارايسټ) منځنۍ ختيځ (مېډل اېسټ) باندې قبضه وه او يو رنګه په دې علاقو باندې د قبضې کولو او ويشلو عمل ئې مکمل کړى او همدغه دى شلمه صدۍ، شلمه پېړۍ بيا د اېشيا، افريقا او لاطيني امريکا د اولسونو او قامونو د آزادۍ صدۍ و ګرځېده. په 1945کښي دويم جهاني جنګ پس چې لېګ آف نېشن جوړ شو په دې کښې څلوېښت يا دو څلوېښت ملکونو ګډون وکړ معنا هغه وخت د آزادو ملکونو تعداد 40 څخه تر42پورې وو. لېکن نن د هغو تعداد تر دوه سوه زيات دى. ددې قامونو او اولسونو د آزادۍ د تحريکونو که زۀ دا ووايم چې رهبري ئې د برصغير آزادي تحريک کوله له دې څه د نوري نړۍ تحريکونو رڼا اخيستله او د برصغير هند د آزادۍ پس بيا يو نۀ درېدونکي د آزادي تحريکونه مخ په وړاندې روان شول چې بيا ئې ډېر غټ مدت کښې د قامونو د آزادۍ دا لړۍ بشپړه شوه.

ملګرو! په دې کښې لکه ما چې عرض وکړ اېشيا، افريقا، لاطيني امريکا ددې غورځنګونو څخه الهام واخيست او د برصغير د آزادۍ د تحريک د مشرانو فهرست چې جوړيږي نو د خان شهيد عبدالصمد خان نوم به په کښې شامل وي. نو مونږ دا ويلى شو چې خان شهيد نۀ يوازې د دې علاقې ددې خطې د برصغير بلکې د جهان د محکومو قامونو او اولسونو د آزادۍ د تحريکونو رهبري کوله. په هغه فهرست کښې دي شامل دي، دلته ملګرو د برصغير پاک و هند د آزادي د تحريک سترو رهبرانو څخه خان شهيد يو ځانګړي خاصيت درلود که هغه ماتما ګاندي وو، که هغه خان غفار کان وو خان شهيد له دې ټولو څه بيل يو حېثيت درلود هغه دا وو چې په هندوستان کښې د مهاتما ګاندهي تر راتګ مخکښې انټر نېشنل کانګريس پارټي جوړه وه. ګاندهي جي چې د جنوبي افريقې سه هندوستان ته راتله په هندوستان کښې د قومي آزادي تحريک روان وو. بلکه تر هغه د مخه د 1857 جګړه هم شوې وه. چې په هغه کښې انګريز ډېر لوي تاوان وړي وو. دغه رنګه په خيبر پښتونخوا کښې د باچا کان د مخه حاجي صاحب د ترنګزو مولوي عبد الرحيم پوپلزئي او داسې ډېر زيات نومونه چې هلته د آزادي د تحريک بنيادونه ايښوول شوي وو د هندوستان په غټو غټو ښارو کښې يونيورسټي وې علمي تعليمي ادارې وې کالجونه وو عالمان وو اخبارونه وو ميډيا وه خو خان شهيد په يو داسې سيمه په يو داسې علاقه کښي راوزيږيده چې هلته مډل سکولونه شايد په شمار وو. يونيورسټي کالج تعليمي ادارې د پريس آزادي نۀ وه هلته تر دې د مخه سياسي تحريکونو وجود نۀ درلود، د هندوستان د نورو سيمو په شان د شمالي پښتونخوا په شان نوځکه خان شهيد خپله سياسي لار، خپله علمي لار، خپله نظرياتي لار او دا څه چې ده کړي دا ټول ئې په خپله کړي وو. ده هيڅ استاد نۀ درلود که په سياست کښې وو که په علم کښې وو. په هر شي ئې شروع پخپله کړې ده. نو يقيناً دا خبره خان شهيد ته د آزادي د تحريک د مشرانو څخه يو جلا حېثيت ورکوي. او بيا خان شهيد چې کومه عقيده ځان ته غوره کړه، کوم سياسي فکر ئې ځان ته غوره که کومه نظريه ئې ځان ته غوره کړه که تاسو دده ټول آثار وګورئ نو دده ټول ژوند کښې چېرته سړي ته نۀ دده په افکارو کښي کنفيوژن معلوميږي او نۀ دده په اعمالو کښې. او بيا چې د دغه کار دپاره جد وجهد کاوۀ، اصول ئې درلود په هغه کښې سړي ته واضح معلوميږي چې داسې يو ځائ نشته چې د هغه مذهبي عقيدې او سياسي عمل دى چې تر مينځ دې چرې توپير وي. ډېر ښکاره نظريات، فکر او عقيده لرونکي انسان وو. او دويمه خبره بيا ددې د اصول دپاره په کوم استقامت، په کوم لوړ عزم په کوم لوړ صبر چې دۀ خپله مبارزه وکړه، د خپل ژوند تر آخري ورځې پورې ئې يو ځائ هم تاريخ کښې څوک دا نۀ سي بيانولاي يا تاريخ دا نۀ بيانوي چې خدائ مه کړه ددۀ په قدم کښې يو لغزش راغلي، يوه کمي راغله يا يوه کمزوري راغله، کني په دې خو مونږ تاسو ډېر زيات ولد يو چې د انګريزي سامراج د وخت ظلم جبر جېلونه تکليفونه ډېر سخت وو. ليکن يو ځائ کښې شک هم د سړي دا نۀ راځي چې په دا ځائ کښې خان شهيد يا په عقيده کښې کمزروي راغلې ده يا ئې په عمل کښې کمزوري راغلې ده يا ئې ددې مشکلاتو څخه خداي مه کړه دى ګهبراو شوي وي. په دې کښې ملګرو کوشش کوم چې د وخت د کمبوت د خيال ساتلو سره دده د خپلو چې دى ئې خپله بيانوي چې خان شهيد چې د ماڅه بيان کړ دا ټول ئي د چا سره په تاثر کښې نۀ وو دا لار ده خپل ځان لره غوره کړې وه. د بېلګې په توګه دۀ چې په 1956ء کښې عدالت کښې کوم بيان ورکړى دى په هغه کښې دى خپل پس منظر بيانوي دى ليکي چې: "زۀ د سکول سټوډنټ وم تحريک خلافت روان وو. زۀ چونکه ماشوم وم د تحريک خلافت څخه متاثر وم د پېرنګي څخه مو نفرت پيدا شوي وو. او ما دا فيصله وکړه چې زۀ به د پېرنګي نوکري نۀ کوم که څه هم په هغه وخت کښې د فرنګي نوکري د انسانانو د ژوند آخري مقصد ګڼل کيدي او لوي افتخار ګڼل کيدي. دا په هغه وخت کښې چې زۀ د سکول محاصل وم د مياني زده کړو مډل سکول نو ما دا فيصله وکړه چې زۀ به د فرنګي نوکري نۀ کوم". دويم دى وائي چې زۀ اول وار ګرفتار شوم او زما سره زما ځيني نور ملګري هم وو نو مسئله دا وه چې پر مونږ باندې به څه مقدمه جوړه سي؟ څه الزام به پر مونږ ولګول سي؟ زمونږ د ګرفتاري شل ورځې پس ځيني خلګو له چمن او ده کوټي په لار کښې دوه انګريز افسران او يوه ميرمن اغوا کړه او مطالبه ئې دا وکړه چې دوي نۀ وي هيله شوي مونږ به دا خلګ نۀ هيله کوو. نو دى وائي د هغه په نتيجه کښې بيا زمونږ پر کور زمونږ پر علاقه چې کوم ظلمونه انګريز وکړل نو زۀ په دې نتيجه ورسيدم چې په سياست کښې د تشدد څخه کار اخيستل غلط کار دي. دا له ګاندهي جي او باچاخان سره ئې هغه څوک چې د عدم تشدد پابنده وو. د هغوي سره د ملاقاته مخ کښې ده. دا فيصله وکړه چې دى وائي چې دالته پر ما باندې دا خبره واضح شوه چې په سياسي ميدان کښي ارادي يا غير ارادي طور د تشدد استعمال قطعاًغلط کار دى او بيا دى د ژوند تر آخري ورځې پورې پر دې باندې ولاړ دي دا آئيډيا ده له يو چا څخه نۀ ده اخيستې او بل دى وائي چې بيا زۀ هندوستان ته ولاړم هلته ما هندوستاني سياسي مشران وليدل هلته په هندوستان کښې د کهدر جامې يو قسم سامراج دښمني او د آزادۍ علامت جوړي شوى وي. نو دهغه ورځې سه ما دا فيصله وکړه چې زۀ به کهدر کالي اغوندم نو په دې کښې مو مقصد صرف دا وو ملګرو چې خان شهيد په داسې يو سيمه کښې زيږيدلي وو. هغه ځانګړتوب ئې له نورو مشرانو څخه دا وو چې دا هر څه نظريات افکار ئې درلود دا دده خپل وو. او بيا تر آخره پورې پر دې نظرياتو اوفکارو باندې دى ولاړ پاته شو. بيا نو دده خدمات چې هغه ملګري ټول په خبر دي. پريس ايکټ دپاره قرباني بيا چې پريس راغلي بيا اخبار اول اخبار بيا په اخبار کښې اول صحافي بيا د صحافت سره اول ټيکنيشن ګوا اخبار چلول ئې هم ده کول، ايډيټر ئې هم دى وو، ترتيب کول ئې هم ده کول، بيا د مشين تر شا ولاړ وے د هغه زما نې د پريس په لحاظ بيا سياهي په کښې اچول، بيا ته اخبار راباسے بيا ئې سهار په بازار کښې خرڅاوه. بله خبره دا چې خان شهيد ټول عمر له اولي ورځې نيولې بيا د ژوند تر آخره پورې د خپل قام دخپل وطن د خپل اولس د آزادي د سوکالي او آبادي پروګرام درلود او په دې خبره له ډيره ځواني سه په ډيره ابتدا کښې په دې خبره پوه وو چې که زۀ خپله خبره په دالوي هندوستان ګډه کړم نو هتله زمونږ خبره پر شا ځي. نو ځکه خان شهيد تر آخره وخته پورې د کانګريس ممبر نۀ شو، ده خپل تنظيم جلا وساتو، ده خپله پارټي جلا وساتله. او لکه څنګه چې بيا و شو هم چې څه وخت د هندوستان د تقسيم خبره راغله په هغه کښې ګرسره پر ايجنډه باندې زمونږ خبره پيش هم نۀ شوه.

بيا ملګرو په دغه بيان کښې خان شهيد د پښتانۀ د وحدت خبره کوي. زمونږ ددې صوبې چې هغه وخت کښې برټش بلوچستان د خيبر پښتونخوا سره د وحدت او د ملي وحدت ده په وار وار پر مختلفو ځايونو کښې په مختلفو خبرو کښې، که هغه محمود حسين کميشن پلانونه او بيا ده د انجمن وطن منشور بيا د ورور پښتون منشور بيا په دې کښې د پښتنو دپاره چې هروخت څه راځي نو خان شهيد په هغه کښې د پښتوژبي دپاره چې کوم دلايل ورکړي دي شايد دومره زورور دلايل دي چې نن هم مونږ نۀ شو کولاي. او څومره مفصل ئې کړي دي بيا راځي خبره دې ځائ ته چې ون يونټ د جوړولو تياري ده بلکه داسې ئې وبوله چې ون يونټ ګوا جوړ شوي دي د ډاکټر خان صاحب دون يونټ وزير اعلي دي د 1956 د آئين په رڼا کښې د انتخاباتو تياري شروع ده. خان شهيد لورالاي ته ځي د انتخاباتو تياري کوي. بيا دى ګرفتاره سي د خان شهيد د ګرفتاري پس ډاکټر خان صاحب د باچا خان ورور په کراچي کښې په پريس کانفرنس کښي دا وائي چې ما يو خارجي او زمونږ د ملک دښمن ملک يو ايجنټ ګرفتار کړه چې هغه د خارجي ملک جهنډه درولې وه او هغه ته ئې سلامي هم ورکړې وه. لهٰذا دى غدار دي او دى پکارده چې په ګولي وويشتل سي او زۀ به دى ډېر زر عدالت ته پيشوم. ليکن بيا چې بيان تر آخره پورې ووائې دى وائي چې تر آخره پورې عدالت ته زۀ پيش نۀ کړم. په دې کښې ملګرو دا فقره ده په وار وار کړيده. که څه محمود حسين کميشن وي که بل مجلس وي چې تر څه وخته د پښتنو صوبه پښتونستان نۀ سي جوړه او هلته د پښتنو تعليمي ژبه پښتو نۀ سي نو پښتون نۀ ترقي کولاي سي او نۀ مطمئن کيدلاي سي. په دې باندې په وار وار دى ولاړ وي او په وار وار ئې ددې خبرې ذکر کړي دي. بيا راځم د وخت د بچت کولو دپاره ده خپل عدالتي بيان په1956 کښې دى دا وائي چې ما د خپل ژوندبهترينه برخه دځواني دبرطانيه او مسليم ليګي حکومت په جېلو کښې تيره کړه. چې يون انسان ئې هم په خوشحالي نۀ برداشتوي. ليکن زما دا يقين دي چې زما مقصد نيک دي. او زما جد وجهد به خاماخا کاميابه کيږي او زما دا يقين دى چې انشاء الله وخت به فيصله يقيناً زما په حق کښي کوي، په دنيا کښې نېک مقاصدو دپاره جد وجهد کله کله د ملګرو يا حاميانو د کمي له وجي ناکامه کيږي هم لېکن زۀ دا يقين لرم چې زۀ که په دې نړۍ کښې يم که نۀ يم د دې حق د بيرغ د اوچت کولو دپاره به خاماخا نور خلګ پيدا کيږي او د ژوند کاروان به روان وي. دا دهغه عظيم انسان هغه فقرې وې خو لکه څنګه چې دوي په خپله دا ويلي دي ګرانو ملګرو ګواه په دې ملک کښې له تيرو ډيرو کلو څخه آمرانه حکومتو بدنيتو حکومتو بدنيتو حکمرانانو ددنيا ټولو جابرانو دا هڅه وکړه. چې خان شهيد د دۀ د نظريات او دده افکار له خلګو پټ وساتي لکه خان شهيد چې خپل الفاظ دي چې زما دا يقين دي چې زمونږ چې کوم نيک مقاصد دي د دې جهنډې د پورته کولو دپاره به خاماخا ځوانان پيدا کيږي. نو په دې کښې ملګرو ډېر ملګري خبر دي ځيني به ناخبره وي، ځينو په دې کښې ګډون درلود په 2007کښي چې کله د خان شهيد 100 د سلمې زوکړې په مناسبت په کابل کښي "خان شهيد انټرنېشنل سېمينار" جوړ شو چې هغه ته د ټولې نړۍ څخه عالمان راغلي وو. له هندوستان، روس، منځنۍ آسيا، يورپ امريکا څخه پوهاند راغلي وو، يوانټر نېشنل سېمينار وو په 2000ء اوه کښې په کابل ک او سږ کال په دسمبر کښې په کابل کښې بيا يو انټرنېشنل سېمينار ايښوول شوي دي. په خوست کښې چې متحده عرب اماراتو يو ډېر لوي پوهنتون جوړ کړي دي او د هغه يوه ډيره لويه لائبريري د خان شهيد عبد الصمد خان اڅکزئي په نامه نومول شوې ده. سږ کال په جرمني کښې د خان شهيد سېمينار وو. په يورپ کښې ډېر عالمان لر او بر افغانان او د هغه ځائ خلګ په وار وار رابطه کوي چې په يورپ کښې دوي د خان شهيد په حواله د سېمينارونو د جوړولو تياري نيسي او کارونه ئې روان کړي دي. او نن ډېر زيات لوستونکي د خپل پي ايچ ډي يا د ډاکټريټ سند دپاره پر خان شهيد باندې مکالې ليکي.

نو خان شهيد دغه ځانګړتيا لري چې دى يو مذهبي سکالر په حېث د يو نقاد په حېث د يو صحافي په حېث د يو سياسي مشر په حېث د يو ژباړونکي په حېث يعني د ومره اړخونه همه ګير او په دغه کښې دده خپل اسلو د دۀ خپل تخليق دده خپله حيات، بيا د پښتو ژبې د خدمت په حواله نو دومره زيات اړخونه دي چې په دې باندې زما دا يقين دي چې زمونږ موجوده عالمان د دوي پر هر اړخ لکه ماچي عرض وکړ چې دلته پوهنتونونه نۀ وي علمي ادارې نۀ وې د اهر په ده په خپله کول له اقتصادياتو نيولې تر مذهبياتوپورې تر سياسياتو پورې مثلاً دژوند په آخري وختو کښې چې ددۀ ژباړل شوى کتاب راروواتو چې ده ژباړه کړې وه. د ډائسن کارټر کتاب يو کنيډين ډائسن کارټر او دده ميرمن چارليټ "فيچر آف فريډم" آزادي کا افق چې په هغه کښې ډېر په تفصيل سره ده سامراجي او د سرمايه دارانه نظام او د سماجي انصاف او ټولنيز عدالت نظام سوشلزم مقائيسه شوې ده او خان شهيد دا ترجمه کړي او دا دخان شهيد عظمت وو پښتو، اردو، فارسي، انګريزي، عربي په دې ژبو د دومره عبور درلود چې د عربي څخه پښتو له انګريزي څه پښتو له انګريزي سه اردو پر دې ټولو مروجه ژبو ده دومره علم درلود چې ده ډېر په آساني سره ليک هم پکښي کولى شو او ژباړه ئې هم کولى شوه.

نو ګرانو ملګرو! ستاسو ډيره مننه دا هغه ځيني اړخونه وو چې ما د ګرانو ملګرو پام ورته راواړاوه او دا هر اړخ ځان ته يو ډېر لوي چېپټر دي. او دا هر اړخ ځان ته يو ډېر لوي تحقيق غواړي. او په دې باندې زمونږ د وطن عالمانو محقيقينو کار هم کړي دي. او زۀ هيله لرم چې پر مخ باندې به هم کار پر کوي او راتلونکي نسلونه به هم پر دې باندې کار کوي او خان شهيد واقعي چې هغه کم دده مقام دي هغه مقام ته به دا مبارزه رسيږي. ستاسو يو وار بيا ډيره مننه، د پښتو څانګي کوټي پوهنتون ملګرو ته ډېر زيات آفرين او شاباس او زۀ به دا ووايم چې ددې پس به ډېر زيات سېمينارونه جوړ سي. ليکن دا هغه تاريخي سېمينار دي ولي چې دا تاسو پيل کړي دي. ډېر همت مو کړي دي ډېر جرائت مو کړي دي ډېر آفرين ډيره مننه.

خان شهيد په حېث د يو مفکر

پروفيسر نظر پانيزى

د ماهرينِ نفسيات دا رايه ده چې که ته غواړې چې يو انسان وپېژنې نو د دۀ فکر معلوم کړه، د دۀ سوچ معلوم کړه، ولې چې دى هم هغه دى کوم چې دى څۀ فکر لري او کوم سوچ وهي، مونږ انسانان چې په ورځ او شپه کښې کوم عمل کوو دا يو پابند عمل وي، ولې چې مونږ د يو څۀ اړيکو پابنده يو لکه يو ځاى مونږ د اولس د رواجونو او رواياتو پابنده يو، بل ځاى مونږ د مذهبي عقائدو پابنده يو بل خوا مونږ د حکومتي او رياستي قانون پابنده يو، بل د جبلت، بلې خوا ته مونږ د هغې شعبې يا کار چې زمونږ روزګار وي د هغو د تقاضو پابنده يو، نو که زمونږ و عمل ته وکتل شي نو د سړي د شخصيت په باره کښې سمه اندازه نۀ لګول کيږي، چورت يا فکر هغه واحد عنصر دى په بني ادم کښې چې پر هغه باندې پابندي لګول د انسان د وس خبره نۀ ده، مونږ او تاسي وينو چې د نړۍ هغه ستر نوميالي او مفکرين چې د وخت له استبداد او استعمار سره يې ډغره وهله او هغو په خپل طاقت او زور باندې پر دوئ کوم زور او زياتوب و نۀ کړ، مګر هغو يا په خپل ژوند کښې د خپل مثبت فکر په وجه په نړۍ کښې انقلابونه راوستل او کله بيا داسې هم وشول چې دوئ خو له مينځه يووړل شول مګر د دوئ کوم فکر چې په ټولنه کښې خور شو د هغه په وجه نړيوالو د دۀ د مرګ پس هم انقلاب يا بدلون راوستئ، يو شاعر وائي:

ګل خو به بند کړې دېوالونه ورته جوړ به کړې جګ
خوشبو به څۀ کړې چې فطرت کښې بغاوت لري دا

مراد دا دى چې يو مفکر خو به هم په زولنو کښې اړ کړې، و اور ته به يې وغورزوې، د زهرو ډکه پياله به ورکړې، په بمونو به يې شهيد کړې خو د دۀ فکر چې د خوشبو مثال لري او په فطرت کښې باغي دى، هر ځاى ته ځان رسوي د هغۀ د نيولو به څۀ هڅه وکړې؟. نو له دې څخه خبره نوره هم ښکاره شوه چې د يوۀ فکر، د يوۀ شاعر، د يوۀ فلاسفر و فکر ته هيڅ نۀ شې کولاى، که هر څو د دۀ وجود ته خنډونه جوړ کړې، بيا مونږ وينو چې د نړۍ اکثرو فلسفيانو، شاعرانو او مفکرينو و خپل فکر ته د قلم ژبه ورکړې ده کله چې دوئ د وخت استبداد و دوئ ته خنډونه ايښي دي او دوئ يې په بند کښې په زولنو اړ کړي دي. دوئ يې له وطنه شړلي دي، نو په داسې حالاتو کښې دوئ هغه ژوري خبرې هغه سپېڅلي خيالات و زمانه ته ورکړي دي چې تر ننه پورې زمانه په هغه باندې فخر کوي، لکه افلاطون، روسو، ارسطو، سقراط، ابن رشد، امام غزالي، لينن، مارکس، هيګل او دغه رنګه بې شمېره نور نامتو در په ګوته کولاى شم چې د چا د فکر په نتيجه کښې نړۍ نن دومره پر مخ تللې ده چې له هغې پراخي نړۍ څخه نن دا نړيوال کلى (ګلوبل ويلېج) ورڅخه جوړ شو. او سائنس او ټيکنالوجي هغه ټول پټ شيان چې قرآن ورته اشاره کړې وه چې تاسي په مځکه کښې خوارۀ شئ او وګورئ چې ما ستاسي دپاره کوم کوم شيان پيدا کړي دي، ټوله را برسېره کړل، او نن مونږ ورڅخه کار اخلو.

دا خو وې يو څو تمهيدي خبرې چې ما د خپلې مقالې د وضاحت دپاره وړاندي کړې، اوس به راشم د خان شهيد عبدالصمد خان و شخصيت ته.

خان شهيد په ظاهره چې چا ليدلى ؤ يو ساده پښتون، ورين تندى، له خندا ډکه خولۀ، زمونږ په مينځ کښې به ناست ؤ او ډېري سوکه سوکه خبرې به يې کولې، کله به چې په جلسه کښې ولاړ شو نو هم مجلس يې ډېر په ساه کولئ. خو خبرې به نۀ وې تا به ويل چې ملغلري دي او ټولولې مو. زۀ که هسي له خپله مخه څۀ ويل شروع کړم نو که چېري ما دى ليدلى هم ؤ او اورېدلى مو هم ؤ، ناسته او خبرې مو هم ورسره کړې وې نو غلطي به نۀ وي، خو بيرته ښۀ به دا وي چې زۀ خبرې ستاسو و مخ ته راولم کومي چې د دۀ د خپلې خولې دي او هم دۀ ځاى په ځاى په مجلسونو کښې کړي دي، يا يې په خپل قلم ليکلې دي نو به تاسي اندازه وکړئ چې خان شهيد د کوم لوړ شخصيت مالک ؤ. او هغه کوم څۀ ؤ چې دى يې په دې ويلو اړ کړئ او هغه کومي خبرې وې چې دى يې د جېل و تورتم ته وروغورزولئ، هغه کوم فکر ؤ چې د وخت استبداد له دې ښاغلي څخه په ويره کښې ؤ او د دۀ دپاره يې خنډونه جوړول، او زولنو ته يې اړ کړى ؤ. هر انسان په ژوند کښې د يو څۀ پېښي په سوب او يا د يو څۀ ليدلو په سوب و څۀ کولو ته اړ شي، چونکې خان شهيد د يو ډېر حساس زړۀ او عقل خاوند ؤ له دۀ سره هم د ژوند په ابتدائي حصه کښې چې و هغه ته هلکواله ويلاى شو داسې يوه پېښوه وشوه چې د دۀ په ژوند کښې يې زلزله راوسته او دى يې و دې اغزنه لار ته اړ کړئ چې د بدلون پر لوري تلۀ، هغه پېښه څۀ دا رنګه وه، کيسه خو اوږده ده خو زۀ به له اختصار څخه کار واخلم.

خان شهيد په خپل کتاب "زما ژوند او ژوندون" کښې داسې ليکي:

"امير امان الله خان د يورپ دورې له د چمن پر لار راغى په پښين کښې تېر شو او کراچۍ ته ولاړ، په کومه ورځ چې دوئ چمن ته راتلۀ د کوټي څخه تر چمنه په زرګونه پښتانۀ د چمن په ښار کښې را غونډ شوي وو ما هم ځان چمن ته رسولى ؤ. زمونږ د کورنۍ ګڼ شمېر خلګ چمن ته ولاړو، شپه مو هورې وکړه، پاسونه مو پيدا کړل، د شپې ټوله شپه باران ؤ، سهار هم يخ ؤ، هم خټي وې، او هم وريځ او نري څاڅکي وو، د افغانستان د پولي تر ټېسنه پورې د سړک په دواړو غاړو فوجي سپاهيان ولاړ وو او د هغو شا ته په زرګونو پښتانۀ، چې څنګه د باچا موټر تر ټاک راواوښت خلګ د واکه ووتل، فوج او پوليس يې په مخه واخيست او پر موټر راکوړه شو، د هغو موټر ورو ورو د خلګو په ميان کښې راتۀ، چې ټېسن له راورسېدل، دلته د انګرېزانو سپاهيانو يو پړک (دستي) سلامي ورکړه، تر دې څۀ وخت وړاندي د ګوره ګانو دا پړک چې راغئ او ليکه ودرېدۀ په خټو کښې بوټونه څۀ لړل شوي وو، نو د هيندکي بنګيانو يوه ټولۍ راغله او په پاکو ټوالو (توليه) يې د دوئ بوټونه ور پاک کړل، ما چې دا وليدل ډېره مي خوا شنه شوه او دالته ناست ناست دې چورت واخستم چې دا ولې مونږ پښتانۀ او هيندکيان دومره سپک يو، په کار خو دا وه چې نن د پښتنو دې پښتون باچا ته د خپل خپل فوج کنډک سلامي ورکولاى که هغه نۀ واى نو هيندکي خو واى، دا څه دي چې سلامي انګرېزان ورکوي او هيندکيان ولاړ دي د هغو بوټان پاکوي، دا ټول زمونږ او د هيند د مرئيتوب پاى دى. په دې چورت کښې ورک وم چې نۀ مي د توپو ډزو ته پام ؤ او نۀ هغه زرګونو خلګو ته چې په دې کښې ټول خلګ ولاړ شو نو هله زۀ په دې پوه شوم چې باچا راورسېدئ هغو مخکښې د سپاهيانو ټولۍ وکوت او بيا راغى زمونږ مخ ته پر څو ګامه ودرېدئ تپوس يې وکړ چې تاسو پښتانۀ ياست، په پښتو پوهيږئ؟. ګومان مي دى چې څۀ يې ويل غوښت چې خلګو بې څۀ سريښتي ځان ځان له بېلي نارې جوړي کړې نو هغه را نه ټېسن ته روان شو. د خلګو په دې بې سريښتې کار او ناخواله رو مي ډېره خوا بده شوه، زړۀ مي غوښت چې په کار خو دا ؤ چې زمونږ له خوا يو سړي هرکلى ورته ويلى واى. د هغو جواب مي اورېدلى واى، او په يوۀ اواز مونږ څو نارې کړې واى، که څۀ هم تر دغه وخته ما نۀ په څۀ ډله يا ګوند کښې کار کړى ؤ نۀ مي د بل چا قامي ډله يا ګوند ليدلى ؤ. خو ياد مي دي چې هغه درسته ورځ او څو ورځي نوري مي زړۀ ډېر بد ؤ او دغه چورت راسره ؤ چې زمونږ دا بده ورځ به څنګه او کله بدليږي؟. کوندي ښاغلي مولانا محمد اکبر مخفي به هم خپله او څااره سوندره په څۀ داسې غم او اندېښنه کښې ويلي وي

خدايه! هغه ورځ به هم وي :: چې زمونږ به خپل جهاز وي

دغه وه هغه کيسه چې ښاغلي خان شهيد ته په زلميتوب کښې ورپېښه شوه او د دې دا اثر ؤ چې د بدلون او ازادي په تکل يې د ژوند يوه ډېره لويه برخه د انګرېز او بيا د پاکستان په جېلونو کښې تېره کړه، له دې کيسې څخه به څۀ اندازه تاسو او مونږ او تاسو ته لګېدلې وي چې د انسان فکر څۀ رنګه وده کوي او د دې فکر په رڼا کښې هغه څۀ رنګه پرمختګ کوي، نو هم دغه فکر ؤ چې خان شهيد يې و دې ستره مبارزه ته اړ کړ، لاکن و خپل هدف ته د رسېدو دپاره يوازې د جوش د جذبې او د ولولې ضرورت نۀ وي بلکې له دې سره د علم، پوهي، دانائي او حکمت هم ډېر زيات ضرورت وي که څۀ هم خان شهيد ابتدائي علوم له خپل پلار او د ماجت له ملا څخه ويلي وو خو بېرته هم د دې کار دپاره د نور ډېر علم ضرورت ؤ. په سکول کښې خو دى د اتم ټولګي زده کوونکى ؤ نو کله چې دى جېل ته ولاړ او انګرېزانو بندي کړ نو دالته دۀ ته د سبق ويلو څۀ وخت په لاس ورغلئ که چېري هم د بند وخت په مونږ خلاص وخت نۀ شو ويلاى خو بېرته هم خان شهيد په بند کښې د پښتو لسانياتو يعني پښتو عالم، اديب او فاضل امتحانونه يې پاس کړل او ورسره يې د بي اې امتحان هم پاس کړ له دې سره ډېر ديني علوم او دنياوي علوم يې هم وويل. د دې علومو په حاصلولو باندې د دۀ فکر نور هم زور شو او روښانه شو چې اندازه به يې د دۀ له دې بيان څخه ښکاره شي چې کوم دۀ د پښين په عدالت کښې په 16م اپرېل 1934ء کښې پر دۀ چې کومه مقدمه وه، دۀ ورکړي ؤ دا بيان خورا اوږد دى مګر زۀ له دې څخه يو څه خبرې چې هغه د خان شهيد فکر او پوهي ورڅخه څرګنديږي ستاسو و مخ ته ږدم. پوليسو پر خان شهيد باندې د هغه نمبر 440 لاندې دا تور لګولى ؤ چې تا د کراچۍ او حيدراباد په ويناوو کښې د سرکار خلاف غلطي خبرې کړې وې، د مجسټريټ د ډېرو پوښتنو وروسته خان صاحب يوازې دا جواب ورکړ هغه هم د اردو د يو شعر په شکل کښې:

نہ ستم کا کبھى شکوه نہ کرم کى خواہش
ديکھ تو ہم بھى ہيں کيا صبر و قناعت والے

او پر مخ يې زياته کړه چې زۀ په بحث کښې نور نۀ د عدالت وخت اخلم او نۀ ډېرې خبرې کوم البته د استغاثې د کاروائي د ختمېدو پر وخت خپل يو تحريري بيان درته اوروم په دې شرط چې ما ته به په جېل کښې يو دسته کاغذ او نور څۀ شيان راکړل شي او بس.

په دويمه پيشي کښې مقدمه و يوې داسې جرګې ته وسپارل شوه چې په هغه کښې د جرګې ممبران دا خلګ وو چې دا جرګه که څه هم پښتانۀ په کښې وو خو د جرګې غړي پيرنګي سرکار ټاکلي وو چې پر پينځو معتبرينو باندې جوړه وه، لکه خان بهادر عبدالله جان صاحب، خان عبدالغفار خان اڅکزئي، سردار غلام محمد خان ترين، سيد محى الدين شاه اغا، صاحبزاده محمد ايوب چې په دې جرګه کښې له خان بهادر عبدالله جان او حاجي عبدالغفار اڅکزئي سوا بل يو تعليم يافته نۀ ؤ، يو مجسترېټ او منشي شاه محمد مشل ځوان ؤ بل سردار محبت سنګهـ وکيل د پوليسو هم موجود ؤ. له دې جرګې اندازه بايد ولګول شي چې په دې مقدمې کښې دا څومره پوه ده او لوستې ده، حالانکې د بيان د اورېدلو په وخت کښې د جرګې يو ممبر خوب اخستى ؤ. چې کله په بيان کښې په اصطلاحات بلوچستان کښې د قرآني اياتونو د تلاوت ځاى راغلئ نو له پوليسو سره د پښين په عدالت کښې چې مسلمان تعليم يافته ملازمين چې په هغو کښې دهغه وخت بي اې تعليم يافته هم ګډ وو. د الفاظو ادائيګي يې لا نۀ شوه کولاى. چې کله د ژباړي وارى راغلئ نو مجسټرېټ صاحب چې ځان يې ګوا يو پوه عربي دان ثابتول غوښت چې ښکاره يې کړي، نو څۀ داسې شور وشو چې راقم څۀ توري له خپل سياق او سباق څخه ليري ليکلي دي نو په دې وجه چې د دې ژباړه غلطه ده او ملزم دا په دې وجه غلطه کړې ده چې عام خلګ په دوکه کښې واچوي، چې کله د سورة العصر وارى راغلئ نو خان اڅکزي و دې مجسټرېټ صاحب ته وويل چې دا خو کامل شورة دى او احتجاجاً يې وويل چې ته له ما سره او و ما ته خو هر څه کولى شې او ويلى شې خو پر رسول د خداى او پر كلامِ الٰهي باندې د هيڅ قسم حکم لګولو حق او اختيار نۀ لرې، مهرباندې وکړه چې په ائنده کښې دا چالاکه استادانه تبديلي و نۀ کړې".

دا ؤ د خان شهيد قرآن او اسلام پېژندنه، چې په دوران د تحريک کښې و دۀ ته به خلګو يعني مسلم ليګيانو کافر او ديندارانو ايجنټ او د کهدر د جامو او د ګاندهي ټوپۍ د پر سر کولو په وجه بلوچستاني ګاندهي ويلو.

د مجسټرېټ دا کوشش ؤ چې هر خبره غلطه ثابته کړي او د جرګې ممبرانو به ورسره سر ښورولو، ګوا کي صاحب بهادر سم وائي. خو په خپله تر خولۀ ساه نۀ ختله، وګورئ يوه هغه جرګه وه د پښتنو چې د احمد شاه بابا په سر کښې يې د غنمو وږي ورجګ کړ او د دُرِ دوران خطاب ورکړ او د ټول افغانستان مشر او باچا يې تسليم کړو او يوه بيا دا جرګه ده چې د ازادي هيند مبارز ورته پېش دى، او پر دۀ باندې د غدارۍ تور لګول کيږي چې دى ولې له پيرنګي سرکار څخه قامي ازادي غواړي او د جرګې غړي چې پيرنګي ټاکلي دي چې يوازې او يوازې ګوته لګوي او سر ښوروي، خو فيصله به يې څۀ وي تر دې چې دا بيان شپږ شپې جاري ؤ. چې کله بيان ختم شو نو ممبرانو د جرګې و خان شهيد ته وويل چې ستاسو پر ځواني او پر اولاد باندې مونږ ته ترس راځي خو د ملک افسران او نور له تاسو څخه خفه دي نو ايا تاسو چې کوم الفاظ په خپلو وينا کښې کارولي دي او ويلي مو دي چې ګوا ډېر سخت دي پر دې باندې معافي او بخښنه غوښتلو باندې تيار ياست؟ چې له دې دا ظاهريږي چې واقعات او مقاصد خو ټول درست او سم دي خو يوازې او يوازې الفاظ او د الفاظو سختي ناجائزه ده چې د څۀ دپاره د شرافت تقاضا دا ده چې معارف وغوښتل شي چې پر دې باندې خان شهيد ورته وويل چې زما د ژوند مقاصد څلور دي اول د اسلام تعليمات خورول، دويم جديد علوم خورول درېم د صداقت اظهار او څلورم د خپل هيواد دپاره بهترين حکومت، کوم شيان چې و دې مقاصدو ته تاوان نۀ رسوي زۀ د هغو دپاره تيار يم، د الفاظو دپاره زۀ په ذاتي حېثيت له پر هغه انسان څخه بخښنه غواړم چې دا وائي چې له دې څخه ما ته تکليف رسېدلى دى. د دۀ په دې ويلو خو جرګه وال مطمئين شول البته مجسټرېټ صاحب او د عدالت انسپکټر پر څه تفصيلاتو بحث شروع کړ چې په دې کښې څۀ ممبرانو هم دلچسپي واخستله چې دې وخت کښې چا ورڅخه پوښتنه وکړه چې دا خبره خو به نو ته نۀ ليکې نو دۀ ورته وويل چې دا غلطه خبره ده، هرکله چې زۀ خلاص شوم دا ټول مضامين به دوباره ليکم، بيا يې پوښتنه ورڅخه وکړه چې ايا تاسو و دې ته تيار ياست چې داسې وواياست چې دا الفاظ جرم دى، نو خان شهيد ورته وويل چې د دې دپاره زۀ کورټ ته تيار نۀ يم، بلکې زۀ له خپلې خوا و دې ته نامناسب هم نۀ شم ويلاى، يوازې دا وايم چې زۀ پر دې بخښنه غواړم چې له دې الفاظو څخه تاسو ته تکليف رسېدلى دى.پر دې باندې مجسټرېټ تندى تريو کړ، خان شهيد و جرګه والو ته قسم ورکړئ او و يې ويل چې تاسي زما پر ځان يعني پر ذات باندې کله هم له سره غم مه خورئ او زړۀ سوى مه راباندې کوئ، بلکې ما ته تر زياته هم زياته سزا راکول او يا که چېري زما په مرګ باندې و ملک او يا حکومت ته څۀ فايده رسېداى شي نو تاسي يې بلا تامل تجويز کولاى شي.

نو په دې باندې يې سردار غلام محمد خان ترين او صاحبزاده محمد ايوب خان يې له دۀ سره بلي خوني ته واستول، او هلته يې و دۀ ته زارۍ شروع کړې او په دې دوران کښې خو يو ممبر بېخي په ژړا شو او ورته يې وويل چې يوازې دومره ووايه چې زۀ د دې الفاظو دپاره معافي غواړم چې کوم ته جرګه جرم وائي. خان شهيد دا ورسره ومنل. له دې وروسته جرګې خپله رايه ليکل شروع کړه، مسوده وويل شوه او دې کښې دا بيان شو او فيصله وشوه چې خان شهيد د ويناوو تمام ضروري جزئيات يعني پر جرګه نيوکې، د اصلاحاتو مطالبه دې ټولو ته جرم وويل شو خو ملزم چې کوم دى هغه په دې معافي غواړي نو و دۀ ته بايد سزا نۀ ورکول شي بلکې معافي دي ورکول شي په دې شرط چې ائينده به داسې خيالات نۀ خوروي.

د درې کلونو دپاره په درې زره روپۍ ضمانت او درې زره روپۍ مچلکه دي ځيني واخستل شي او بري دي شي. واه! افرين پر داسې جرګه والو او پر دې ناروا فيصله.

بله ورځ د فيصلې د اورېدلو پس چې کله يې له خان شهيد څخه پوښتنه وکړه چې ستاسو منظوره ده، نو دۀ داسې ورته وويل چې تاسي جرګه والو ما ته داسې رايه راکړه چې د دې د اورېدلو دپاره خو له سره زما غوږونه تيار نۀ دي او نۀ کله هم يو شريف انسان د خپل ځان دپاره داسې رايه اورېدلى شي، تاسو خو نۀ يوازې د دفعه 124 الف لاندې مجرم ثابت کړى يم بلکې دروغجن، فريبي، مکار، مفسد، غير ذمه وار هيندوستاني د بوالهوسو په لاس کښې ګوډاګى، نادان او دغه رنګه نور څه هم راته ويلي دي. او له دې پس مي پر يو غير شريفانه فعل باندې هم اماده کړى يم. يعني پر خپل تمامو کړو وړو او ويناوو باندې غير مشروط معافي او له خپل پاک او فطري مقصد څخه لاس اخستل، د معافي په صورت کښې له داسې ذليل ژوند څخه زما مرګ په زر واره بهتر دى. څله چې زما د عقيدې مطابق د کلمة الحق اعلان چې په هغه کښې د امر بالمعروف او نهي عن المنکر پاک او مقدس جنګ هم شامل دى چې د قام د بهبود او بهتري دپاره ضروري دى.

دا ؤ د خان شهيد د بيان يو څرک او د دۀ مدلل بحث او ورسره د جرګه والو فيصله او له هغه څخه د خان شهيد انکار، دا يو ډېر لوى بيان دى که يې څوک ولولي نو ورته معلوم به شي چې خان شهيد د څومره لوړ فکر خاوند ؤ. خان شهيد او د دۀ مبارزه يو بشپړ دفتر غواړي په يوه مقاله او دوې کښې نۀ راغونډيږي، زۀ چې يې څومره را نغاړم دغومره راڅخه ډېر ليکل غواړي، خو بېرته زۀ د اورېدونکو هم خيال ساتل غواړم، ما ته تر مقالې ليکلو مخکښې ويل شوي وو چې مقاله بايد لږ څه مختصره وي.

اوس به راشو د دۀ يو بل عدالتي بيان ته چې دۀ په عدلت عاليه کښې د مسټر جسټس شبير احمد په مخکښې په تحريري بڼه کښې پېښ کړى ؤ. پر 1956/10/26 او زير دفعه 123، 124، 153، په لاهور کښې زۀ له دې څخه هغه لږ څۀ په ګوته کوم چې له دې مقالې سره اړه لري، يعني د خان شهيد فکر، خان شهيد خپل بيان داسې شروع کوي:

"مائى لارډ (يعني زما مشره) ښه به دا واى چې د اسلامي جمهوريه پاکستان په دې ستر عدالت کښې زما بيان د قرآن پاک په دې آيات کريمه شروع شي چې د مسلمانانو قامي او انفرادي اړيکي يې په خپله لمن کښې نيولي دي. دا ايات د حاکم او محکوم د اسلام د يو کمزوري منونکي په حېث زۀ همېشه دا هڅه کوم چې زۀ دا د ځان دپاره مثل ورګرزوم، دا زما عقيده ده که تمام عالمِ اسلام بلکې تمام عالمِ انسانيت دا د يو بنيادي اصول په حېث ومني او پر دې باندې عمل وکړي نو زمونږ د ژوند ټول غمونه او کشالې او ستونځي به ختم شي. ايت کريمه دا دى:

ژباړه: د تقوٰى او د نېکي په کارو کښې يو له بل سره مرسته کوئ او د استبداد په کارو کښې ملګرتيا مه کوئ.

بل ځاى داسې وائي چې د ازادي په دې مبارزه کښې زما خاندان چې کومي سختياني تېري کړي دي او د جرمانو او جوابي جرمانو او تشدد او جوابي تشدد په رنګ کښې چې کوم زحمتونه ګاللي دي له هغو څخه پر ما باندې دا ښکاره شو چې په سياسي ميدان کښې ارادتاً يا په غير ارادي ډول د تشدد استعمال قطعاً بېخي غلط دى او ناروا دى.

نو پس ما د ځان سره دا بول وکړ چې زۀ به تل د تشدد استعمال او د هغه د حوصله افزائي څخه پرهېز کوم او تر ننه پورې زۀ په دې بول باندې ولاړ يم، او کوشش کوم چې د ژوند د تګ دپاره چې په نهايت کم عمرۍ کښې ما کومه لار وټاکله هغه زما د خپلو تجربو او د نني رڼا نتيجه ده او په دې کښې د چا بهرني عنصر فرد يا تنظيم لاس نشته او نۀ خو ما تر دا وخته پورې له څۀ خارجي عنصر سره تړون نيولى ؤ".

د مقدمې د بيان په دوران کښې چې کله د پښتونستان سوال راغلئ نو خان شهيد څه دا رنګه ليکي:

"د بيان تر ختمولو وړاندي زۀ دا مناسب شمېرم چې د دې پښتنو يو جدا وحدت دي قائم کړل شي او و دې ته د پښتونستان نوم ورکول همېشه زما د ژوند يو جز پاته شوى دى چې په پاکستان کښې يو ځاى پر له پورې منطقه يا سيمه کښې اوسيږي او چې کوم انګرېزانو په مختلف نومونو سره تقسيم کړي دي. دا مبارزه زما له ژونده کله هم نۀ ده جدا شوې او نۀ کم سې کم د سزا او د تشدد څه د ځان ژغورلو په سوب زما له ځانه جدا کېداى شي. دا زما پخه عقيده ده چې د پاکستان د تجويز او د بشپړ امن او ترقۍ او سالميت دپاره هم دومره سودمنده ده چې څومره د اتيا لکو يا له دې څخه زياتو پښتنو يعني د ملک د مسلم ابادي تقريباً د پينځمي برخې دپاره سودمند کېداى شي.

څله چې د نن په زمانه کښې د ترقۍ او پرمختګ بنسټ او معيار تعليم منل شوى دى او د ټولې نړۍ د تعليم ماهرين په دې ټکي سره متفق دي چې د تعليم د ورکولو دپاره تر ټولو بهترين لار چې کاميابي په کښې ده هغه مورنۍ ژبه ده، مؤثر او مفيد تعليم په يوه ژوندۍ ژبه کښې ورکول کېداى شي. هغه ژبه چې اولس يې وائي چې په دفترونو کښې کارول کيږي. په تجارتي ادارو او اديبان يې کاروي تا که پرائمري تعليم چې د ټولني ډېر وګړي يې حاصلولاى شي که په مورنۍ ژبو کښې ورکول شي نو ډېر ارزښتناکه وي. او دا ناممکن خو نۀ ده چې تر څو پښتنو ته پښتونستان ورجوړ کړل شي چېري چې تعليم او په دفترونو کښې ياد وي په يوه حصه کښې او تجارتي کاروبار دوئ په خپله ژبه يعني پښتو کښې وي".

د نن زمانې د حکومت تر ټولو لويه کارنامه به دا وي چې هغه د خپلې ابادي د اکثريت دپاره د مفت جبري تعليم بندوبست کړى واى، د نړۍ ټول خلګ په دې باندې متفق دي او زمونږ ذاتي تجربه هم پر دې ګواهي ورکوي چې د ليک لوست د ضرورت دپاره ابتدائي تعليم هم کافي دى، خو شرط په کښې دا دى چې دا په مورنۍ ژبه کښې ورکړل شي. تر کومه حده چې د پښتونستان تعلق دى زمونږ دا مقصد د پښتونستان په جوړولو کښې حاصلېداى شي. باالفاظ ديګر بغير له پښتونستانه، پښتانۀ به په دې ملک کښې د تعليم له ترقۍ څخه محروم يعني بې برخي پاتيږي. پښتانۀ د داسې خلګو په مقابل کښې چې چا ته تعليم په مورنۍ ژبه يا ورته ژبي کښې حاصل دى لکه اردو او پنجابي، د همېش دپاره به اعلٰى تعليم په ميدان کښې شا ته پاتيږي. او ښکاره خبره ده چې دا صورت حال کله هم يوۀ هوښيار او عقلمند پښتون ته قبول نۀ دى. د پښتنو يو متل دى چې زما يې له داسې پسرلي څه چې په دې کښې زما د مال د څر حق نۀ وي او دغه انساني فطرت هم دى. دا رنګه د عدالت د دې بيان په اخير کښې څه دا رنګه ليکي:

"ما د ژوند تر ټولو بهترينه برخه د پيرنګي او مسلم ليګي په جېل خانو کښې تېره کړه چې هيڅ يو انسان يې په خوشحالي نۀ شي زغملاى، که چېري زما مقصد نېک وي نو د دې دپاره به زما مبارزه حتماً ښۀ رنګ راوړي که خداى کول د وخت فيصله به ضرور زما په حق کښې وي، نېک مقاصد اکثره د ملګرو د کمي په وجه له ناکامۍ سره مخامخ کيږي. که چېري زۀ په دې دنيا کښې نۀ هم پاته شم نو به بېرته هم د دې بېرغ د سرلوړۍ دپاره نور خلګ پيدا شي او د ژوند کاروان خو تل روان وي. دا بيان دۀ پر 25م اکتوبر 1956ء په خپل دستخط په ډسټرکټ جېل لاهور کښې وليکئ.

دا ؤ د خان شهيد ستر فکر چې د کوم دپاره دى و مبارزه ته اړه شو. له دې وروسته په 1958ء کښې يو ځل بيا د ايوبي مارشل لاء دى د جېل په تور تم کښې بند کړ، د دۀ هيڅ يوه ګناه نۀ وه، پرته له دې چې دۀ د قام سيالي، سرلوړي، خپلواکي او ازادي غوښتله، پس له څورلس کالونو د جېل د تېرېدو را خلاص کړل شو خو د دۀ مبارزه هم په هغه شان جاري وه. د مارشل لاء وروسته حالات څه بدل ؤ خو د دۀ دپاره نۀ، خو اخير د ازادۍ دا پتنګ يوه شپه په خپله خونه کښې د بم په چاودنه کښې له مونږ څخه جدا کړل شو.

په مرګي مړونه تل مري :: سروبن د د چا نۀ مري

په دوئم دسمبر 1973ء کښې مونږ د ګلستان په ګوريستان کښې يوازې يو شهيد و خاورو ته نۀ وسپارئ بلکې په دې سرۀ کفن کښې چې د ازادۍ يو مبارز، د قام يو مشر، يو اديب، يو دانشور، يو بابائې صحافت، يو ماهر لسانيات، يو عظيم سياستدان، يو ستر افغان، مشفق دوست، يو بابائې پښتون، يو مترجم، يو مفسر قرآن، او مترجم سيرت النبى، يو ماهر لغاتِ پښتو، يو مفکر او يو علامه شهيد ملت هم ورسره تر خاورو لاندې کړل، خداى دي ښۀ ورسره وکړي. اٰمين.

ګوره بيا به چمن داسې ګل پيدا کړي
خداى قبوله د بورا به بيا دعا کړي

اخځليکونه:

(1) د خان شهيد سيمنار، شعبه اطلاعات و نشريات، پښتونخوا ملي عوامي پارټي کلب روډ کوټه.

(2) نوى ژوند، رښتين صديق الله

(3) پښتو ژبه او ليک دود خان شهيد

(4) خان شهيد کى سياست ترين شوکت

(5) بابائې پشتون کے خطوط پروفيسر عبدالغني، غنو

(6) بابائې پشتون کے متفرقات .. ... .. ..

(7) بابائې پښتون اور پښتونخوا .. ... .. ..

(8) بابائې پشتون اور پشتونخوا .. ... .. ..

(9) زما ژوند او ژوندون خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزى

د بابائې پښتون ليکدود

پروفيسر عبدالغني خان غنو

(1) ليک دود معنا څۀ؟ په تازي پاړسي او رودکي چې رسم الخط هم ورته وائي. ليکدود معنا د ليکلو لار، د ليکلو رو، د ليکلو چم ، او دا چې ليک په څۀ ډول وشي. يو شى، يوه خبره که ليکلې وي نو په کار ده چې څرنګه وليکل شي.

(2) ځکه چې په ژوند، د ژوند په هر کار، د نړۍ په هر کار کښې، هغه که د سړي، ځاى وي که د سرکار که د اوسونو وي، که دنياوي وي که ديني..... د هر کار يوه لار وي، يو رو وي، يو دود وي، تريکه وي، يو طرز وي، يو اسلوب وي، يو سټائل وي، لکه لمونځ څرنګه کيږي؟. د دې دپاره لار او ليکه جوړه شوې ده. هيڅ رنګه کيږي؟. زده کړه (يعني تعليم) ښوونځى، پوهنځى، او پوهنتون ته په کومه لار تلاى شواى. ډاکټر (لا درماني) څرنګه کيږي؟. يون لاسه پرکه وي، په الوتکه لا په لوړ ګاډي کښې لا په موټر کښې.... د هر يوۀ دپاره لار او ليکه جوړه شوې ده. که بازار ته څوک ځي او سودا کوي، لا سوداګري کوي، لا يو څوک وادۀ کوي، لا کور جوړوي.

(3) په نړۍ کښې د هري ژبي د ليکلو دپاره د هغې ژبې پوهانو خپلې خپلې لار ليکي، دود، طرز، تريکه، ډول جوړ کړى دى. لکه:

(4) تاليک (تعليک) نسخ نستعلي، خروشتي، کوپي (کوفي) مېخي، رومن او داسې ډېرې نورې.

(5) نو د پښتو هم خپل ليکدود يا رسم الخط ؤ او شته، په خوا څرنګه ؤ او څۀ شو دا يوه اوږده کيسه ده، او بيا ته يې پرېږدو.

(6) اوسنى ليکدود چا جوړ کړى او څرنګه جوړ شو؟.

(7) په نړۍ کښې لږ او ډېر اووۀ زره ژبي دي. (د ملګرو هيوادونو، شمېرني له مخي).

(8) لو استاد پوهاند حبيبي صاحب وائي چې پښتو د نړۍ په لسو لرغونو او پخو ژبو کښې راځي.

(9) هغه ژبې دا دي: 1: تازي (عربي) 2: هيندي 3: انګرېزي 4: جرمني 5: معيانوي 6: فرانسوي 7: لاطيني 8: رومن 9: روسي، چېني او جاپاني کښې يوه ژبه 10: پښتو.

10: چې د پښتو دومره ارزښت دى نو ارو مرو له يو ځايه راځي نو په کار دى چې د دې په اروالي او لوب والي هم په لنډه توګه څۀ ووايو.

11: آريانا ......... ارين ........ ارک

سنسکرت پښتو اوستا

هيندي او نوري خيتځ او لوېديځ پاړسي، دري، پهلوي

12: د پښتو د ليکدود مونږ وئيلاى شو چې په دې لړ کښې په کړکيش (تاريخ) کښې پينځۀ نومونه دي چې پښتو ته يې خپل ليکدود ورکړى دى، يا يې په هغه کښې سمون راوړى دى. هغه پينځۀ ښاغلي دا دي:

(13) حسن ميوندي 2: بايزيد روښان 3: خوشحال خان بابا 4: محمد ګل خان مومند 5: بابائې پښتون خان شهيد.

(14) حسن ميوندي زر کاله وړاندي په خوا ئې ...... 2: خوشحال ځنځيرۍ 3: محمد ګل خان مومند ښځينه (ۍ) او بابائې پښتون واو (لاندې ترې کړۍ) واو چې لاندې يې لکۍ وي، پرته يې چې لاندې کړۍ لري پرته يې ساده.

15: بابائې پښتون څه وائي؟ څۀ يې ويلي دي؟.

بابائې پښتون درې خبرې کړي دي.

1: سوچه پښتو 2: څرنګه يې وايو، هغه ډول په کار ده چې ليکو يې. 3: د پښتو د اسانتيا لارې، و (لاندې کړۍ والا) و (لکۍ والا) پرته يې (کړۍ والا) و (لکۍ والا) پرته يې (کړۍ والا) يې (پرته ساده يې) غوره کړي دي.

(1) سوچه او بوب او پر توري نۀ وي په کښې د هغه ګټه به دا وي چې پښتو به تر يوې ورځي (قيامته) ژوندۍ پاکه سوچه او لوب وي، او بل په کار نۀ دى چې او پر الفبا په کښې کار شي.

(15) بېلګي اوس به يو څو بېلګي راوړو چې خبره ښه روڼه او جوته شي.

"و" به را واخلو. بابا وائي چې:

"و" ساده واو يا معروف واو دى، لکه ګول، څول، خور، شلول، شکونه، تښکول، شخوند.

"و" (لاندې کړۍ والا) دې ته لوئ "واو" يا مجهول واو ويل کيږي لکه ټول، حول، کور، نور، سوړ، اور، بور، (رنګ) جوړ، ګول (ګردى) تور.

"و" (لاندې لکۍ والا واو) دې ته کوچنى يا د پېښ واو ويل کيږي لکه: سور، لور، نور (رڼا) خورځۀ، خورما، غورځنګ، توريالى، نوميالى، سمون، ګلستان.

(1) د. ډاکټر احمد زيار په کابل کښې خبره = و (لاندې کړۍ والا)

(2) د حمزه بابا خبره. و (لاندې کړۍ والا).

(17) ى، يې (ے) لاندې کړۍ والا. ے، ۍ، ئ.

بابائې پښتون د يې ګانو په اړه هم سمون راوړى دى هغوئ وائي چې داسې به نو يې ګانې نۀ سره ګډيږي. لکه:

ى، ے، ے، ۍ ئى، کوي ساپي، اناري.

(11) ۍ کوچنۍ يې يا معروفه يې يا څرګنده يې لکه کوچي، وټي، سټي، مټي.

(2) ے (لاندې کړۍ والا) لو، ى، يا مجهوله ے لاندې کړۍ والا) لکه شيد ے، مټ ے، اد ے، تود ے، سړ ے.

(3) ے : نرينه ے لکه درانى، اڅکزى، جوګيزى، بريالى، ننګيالى.

(4) ښځينه يې (ۍ) لکه نجلۍ، خولۍ، نرۍ، کوڅۍ، کوچۍ، درۍ، کپۍ.

(5) کړمکړ، يا کړنکړ يا امر و نهي، ئى لکه مه کوئ، مه ژاړئ، وخاندئ، ويدۀ شئ، وخورئ، وځغلئ.

او بله نخښه د وچ توري دپاره غوره کړې ده او هغه دى "V" لکه پښين (په شين) پشين (سه يين ايسين) شخوند (شه خوند) س خوند، په داغه خو نورو ژبو ويونکو دلته پاته راغلي دي. او دا ډول توري سم نۀ شو ويلاى. لکه شکول (ايس کول يا سي کول) سټريټ (ايسټريټ، سټي ريټ) سټېشن (ايس ټې شن يا سټې شن) فوټو سټېټ (فوټو اسټيټ) هلکه چې سټېټ Stat ته ايسټيټ وايۀ نو به ايټيټ Estate ته څۀ وائي، دا به هم اسټېټ ګڼلې نو هغه به هم سره ګډه کړه. د خپل (خه پل) پښه (په ښه) يا پخه (په خه).

(18) په کار دى چې دلته وښيو چې د پښتو الف يا الف با کوم دى.

ښ، ږ، ټ، ړ، ډ، ڼ.

(19) کوم ټکي د پښتو نۀ دي.

ث، ح، ذ، ف، ق، ع، ص، ض، ط، ظ.

(20) د نړۍ ټولې ژبي الفبا لري.

21: په تازي کښې گ (ج) چ (ص) پ (ب) ټ (ت) ډ (د) او ښ، ږ.

22: يورپي ژبي: ع، ط، ظ، ص، ض، ث، ق، خ، غ، ح، ښ، ږ.

23: پاړسي: ښ، ږ، ډ، ړ، ټ.

24: اردو: ښ، ږ.

25: هيندي: ع، غ، ط، ظ، ص، ض، ث، خ.

26: د بابائې پښتون خبرې خو مو بره واورېدلې.

چې يو رقم ولاړ شو يو خبره مي په ياد شوه.

زۀ او بابا له جناح روډه له ريګل هوټل څخه د هغوئ کور (جمال دين افغاني روډ) له روان وو په دا شپه (1972) کښې واګيځ (سياسي) چاپېريال خورا په طلاطم کښې ؤ. نو د هغه مهال په چاپېريال کښې ما يوه پوښتنه ځينې وکړه نو بابا ډېر د زړۀ له درده او د زړۀ له جوشه راته وويل چې:

بابا: زما پر هيڅ شي دعوه نشته زۀ هيڅ نۀ لرم خو دوه شيان زما دي، و هيچا ته يې نۀ ورکوم، نۀ يې ورپرېږدم. هغه دى؟

پښتو او بل ننګ و غيرت، دا زما دي، دا زما دي.

نو تاسو اټکل کولاى شئ چې هغه په پښتو څومره مين ؤ او څومره باندې ګرانه وه او څومره پام يې په کاوۀ.

(28) وړاندي د دې چې پر زمخ ولاړ شو يوه بله خبره د پام وړ را ياده شوه. د قطبي پښتونخوا يا د خيبر پښتونخوا په "باړه" نومي ځاى کښې د پښتو الفبا په اړه يوه جرګکۍ يا غونډه يا څېړنغونډه (سيمنار) د پينځوسو په لسيزه کښې کېدله. په هغه شپو کښې بابا په بند کښې ؤ لکه څرنګه چى تل به ؤ.

(1) د هغوئ زړۀ ؤ چې دې غونډې ته ورشي نو سرکار ورته وليکل چې ما د درو شپو دپاره په پېرول پرېږدئ چې په دې غونډه کښې برخه واخلم. خو سرکار نۀ پرېښوو.

(2) بيا بابائې پښتون، د پښتو ليکدود په اړه يوه انسه (مقاله) وليکله او د پېښور د هغه مهال و ورځپاڼو او پاړ کوټو (رسالو) ته ولېږله چې دا انسه په خپلو خورنيو کښې خپره کړئ، خو دوئ په غبرګون (ځواب) کښې ورته وويل چې څرنګه چې تاسي په بند کښې ياست نو مونږ ستاسو ليکنه نۀ شو خپرولى.

(3) بيا بابا سرکار ته وويل چې زما دغه انسه و څېړنغونډې ته ولېږئ خو هغوئ نۀ ومنله.

له دې څخه اټکل کېداى شي چې هغه مهال بند څومره ګران ؤ. په زياته بيا د بابا دپاره اوس خو په بند کښې پلنګان، له دباندې خواړۀ، لروينون (ئى لوياني) لرږغون (فون) تر دې خپلې ماينې يا نوري ښځي لا هم ورتيږيږي.

(29) د بابائې پښتون په ليکدود تر ټولو لويه نيوکه دا کيږي چې تازي يا عربي چې سپين پاړکى (قرآن شريف) په کښې راغلى دى، يا لمونځ هم په دغه ژبه دى، دا به نو څرنګه شي. ث، ح، ذ، ص، ض، ط، ظ، ع، ف، ق، خو سم لوستل اړين دي. کني ګناه لري.

(30) بابائې پښتون وائي چې په سل کښې پينځۀ نيوي پښتانۀ دغه ټکى نۀ شواى ويلاى، په لمانځۀ کښې دا ګرده ټکي يا توري راځي خو مونږ يې بل ډول وايو.

نو بابا وائي چې په ويلو يې نۀ ګناهکاره کيږو نو په ليکلو يې څله کافران کيږو؟.

(2) بل په نړۍ کښې يوازې مونږ نۀ يو مسلمانان انګرېزان، د يورپ نور خلګ، جاپان، چېن، روس، هينديان په دوئ کښې هم په لکونو کروړونو اسلام راوړى دى. هغوئ خو يو مخ ګرسره تازي يا عربي نۀ وائي. نۀ يې زده ده. هغه به څۀ کوي؟.

هغوئ خو قرآن "کورآن" وائي، خدا "کودا" واي، غفور و رحيم، "ګپور و رهيم وائي. نو څۀ هغوئ ګناهګاره شول، لمونځ يې نۀ دى روا.

(3) لکه د مخه چې وويل شوۀ په نړۍ کښې هره ژبه خپل خپل الفبا لري، پردي الفبا نۀ اخلي، او پردي توري په خپل ډول او الفبا کښې وائي نو مونږ څۀ اړي لرو، چې پردي واخلو؟.

32: لکه انګرېزان: سلام هم په s (ايس) ليکي. (Salam)

صدام هم په s (ايس) ليکي: (Sadam)

ثمر.. .. .. ... .. .. ..

شمم .. .. .. .. ... .. ..

دغه ډول علي په A اې ليکي، او داسې ډېر نور.

(33) دغه ډول په هيندکي په کروړاوو خلق ع، غ، خ، او دا نور ټکي نۀ لري او نۀ يې ويلاى شي. غفار خان ته ګيارکان وائي او داسې نور.

(34) خو دا ټول سم دي، دا د پښت دښمنان يکړ په پښتو پسې دي چې په پښو يې واچوي، له واکي يې کړي. او د دوزخ ژبه ځيني جوړه کړي. داسې ډېري بېلګي دي خو وخت لږ دى.

(35) بيا راځو سوچه پښتو ته، د پښتو دښمنان او ځينو ناپوه پښتانۀ بله خبره کوي، ځيني وائي چې پښتو ډېره ګرانه ده.

ځيني وائي چې په کار ده چې معياري پښتو ووايو، يعني د نورو ژبو توري په ګډ کړو، يعني لړلې پښتو.

ځينو خورانو يو پاړکى (کتاب) دوه يې په لړلې پښتو کښې ليکلي دي اوس دوئ ته ګرانه ده چې سمه پښتو وليکي.

(36) پارس (ايران) لګيا دى د خپلې ژبي څخه ټول او پرهـ (غير) توري باسي، ډېره پنګه لري، سعدي، حافظ، فردوسي، په زراوو پاړکيان دي. دا ټول په خپل ځاى پرېيښي دي له دې سلو کلونو څخه خپله ژبه پاکوي. تر دې چې پردي توري خو پرېږده ځيني ټکي يې لا وايستل.

(37) دغه ډول د انګرېز برنارډ شاه خپل ټول تول (جائيداد) د انګرېزي ژبي د سمون (اصلاح) دپاره روز کړى، هلته څو نۀ هڅوب (لټريچر) دى.

شکسپېر، ورډز ورتهـ، شيلې، کيټس، ودا.

(38) داسې هم نۀ ده چې ځينې ژبې يو مخ په ځان کښې بشپړي دي يا به پردي توري نۀ اخلي، هره ژبه بلي ژبي ته يو څۀ نا څۀ اړه ده. که يوه ژبه د يو شي دپاره د مخه څخه تورى يا نوم نۀ لري نو دې جوړ کړي يا جوړوي. له دې د بلي ژبي څخه چې دغسې توري لري واخلي خو نۀ چې هر تورى لکه اردو چې يې کوي.

(39) د بلې ژبې د تورې د اخستلو هم يوه لار او ليکه شته لکه:

1: تازيان يا عرب چې پرَدي توري اخلي نو د خپلې ژبي او الفبا په اړوند بدلون او سمون په کښې راوړي. داسې توري ته نو هرب وائي، يعني عربي په جنسي جوړه کړه، لکه "گ" نۀ لري نو سيګار "شجار" کړى، پېسټري به بستري، پاکستان په باکستان او زمونږ چندڼ په صندل کړى.

2: پاړسي ويونکي خلګ چې پردى تورى واخلي نو هغه وائي چې هزس به کړى يعني پاړسي يې جنسي جوړه کړه لکه، ټيلي وژن څخه تېليفيزون، سټېشن څخه استاسيون او داسې نور.

3: دغسې چې افغانان پردي توري واخلي نو دې ته وائي چې مفغن يې کړئ لک سټېشن څخه ټېسن، قميص څخه کميس.

(40) خو دلته يوه خبره کول ډېره اړينه ده چې پردى تورى به هله څوک اخلي چې خپل نۀ لري يا خپل تورى جوړ نۀ کړي. او که له د مخه يوه ژبه خپل تورى لري نو بيا پردى تورى اخستل خوشې خبره ده.

(41) په دې لړ کښې د بابائې پښتون بله خبره راياده شوه چې له ږوبه څخه سائين کمال الدين (کمال خان شېراني) بابا ته جېل ته يو ليک ليکلى ؤ هغه مهال بابا په بند کښې ؤ چې دا يورى "سبب" سم دى که سوب؟.

15: دلته دباؤ، پرېشر، هلته فشار = زمونږ سام راڅخه ورک دى

16: دلته ټيچر، ماسټر، هلته معلم = د پښتو ښوونه نۀ پېژنو

17: دلته بد قسمتي سې هلته = زمونږ له بدغه مرغه واک دى

18: دلته ډيوټي، هلته وظيفه = خپله غرغښه ګرسره پېژنو نه

19: دلته شکر په مهرباني، هلته تشکر = پر خپله مننه خاندي

20: دلته کلچر، هلته کلتور = خپل ژواک مو هېر کړى دى

21: دلته ډانس يا ناچ هلته رقص = خپل اتڼ راڅخه هېر دى

22: دله د هيندوانو سره جوړه په ناوۍ اغوندي، هلته د کرسچنانو سپينه چابۍ = زمونږ د پښتنو خپله څرغونه جوړه يې هېره ده

نور خو نور زمونږ بارخان په بارکهان کړى، لوړه لئ يې لورالائي يارو (يارو) توره چېنه (کالا چشمه) چېنه اچوزى (چشمه اچوزئ) کيس په (قيس) او داسې په زراوو خوشي د پښتو د پر مختګ مخنيوى مه کوه. يو مهال به دا کره وي ته به پاته يې.

په سهېلي پښتونخوا

کښې مزاحتمي ادب او د خان شهيد کردار

ډاکټر نصيب الله سيماب

کله چې د مزاحمتي يا مقاومتي ادب خبره کوو نو زمونږ په ذهن کښې يوه بشپړه نقشه جوړه شي. د ستر خوشحال خان خټک نوم را مخ ته شي. د پښتو اولسي ادب بڼه راښکاره شي. د هر يرغلګر و مخ ته د درېدلو پښتنو مېړانه او ننګ زمونږ شفاهي ادب په اصلي بڼه کښې زمونږ و مخته ږدي. د دې ټول ادب د مطالعې څخه کوم ته چې مونږ زوړ ادب وايو د پيرنګي تر راتګ او له هغه سره تر مزاحمت پورې مونږ ته يو ډېر واضح د ابهامه خلاص يو داسې مزاحمتي فکر په نظر راځي چې هغه د پښتون اولس د مزاج مطابق په پښتو ادب کښې د پښتون رياليزم بنياد ښکاره کوي.

د دا رنګه ادب ليکونکو خپل غازيان، ننګياليان، تورياليان ټولو ته په درنه سترګه کتل، او ستايل کيږي. هيڅ يو بېلتون ئې په مينځ کښې نۀ ليدل کيږي. هرهغه سړى غازي ؤ چې د وطن او اولس دپاره به ئې توره وهله. دلته مونږ ته هيڅ فکري تضاد په نظر نۀ راځي. فکري تضاد هغه وخت را مينځ ته کيږي چې انګرېز دې خاورې ته راځي. دلته خپلې منګولې ښخوي. پيرنګى چې کوم وخت پښتون وطن ته راځي. هلته دۀ ته د دې شي ضرورت پېښيږي چې پښتون په وجودي او فکري حواله تقسيم کړي. کوم وخت چې د انګرېز په ضد د ازادۍ تحريکونه راپورته کيږي. انګرېز دا نظريه زياته په کار راولي. مونږ چې د تحريک ازادۍ خبره کوو نو په ذهن کښې مو د تقسيم هند نقشه ځان ښکاره کړي. د ازادۍ تحريک چې کوم وخت پېل کيږي د هغه مرام د برصغير ازادي وه تقسيم نۀ ؤ. لېکن وروسته داسې حالات جوړ کړل شو چې د ازادۍ دا تحريک د برصغير په تقسيم او د پاکستان پر جوړېدو خپل انجام ته ورسېدئ. له دې تمهيد څخه مي يوه نکته واضح کول مقصد دى. هغه دا چې کوم وخت د ازادۍ تحريک پېل کيږي په هغۀ کښې پښتنو لېډرانو او مشرانو دستې کردار لوبولى دى. په دې چې له انګرېز سره پښتون تل په حالت جنګ کښې پاته شوى ؤ. که په برصغير کښې چا د پېرنګي لار نيولې ده هغه پښتون دى. د پښتون تاريخ د دې ګواهي ورکوي چې يوۀ غاصب ته ئې هم پر خپله خاوره د پښې ټينګولو وخت په لاس نۀ دى ورکړى. هم دا چلند ئې د پيرنګي په ضد هم ؤ. په هم دې بنياد پښتون ليډر شپ د کانګريس ملګرتيا کوي او پښتون په مجموعي حېثيت کښې د ازادۍ په جنګ کښې برخه اخلي چې په هغه کښې عالمان، لوستونکي، مزدوران ټول شامل دي. هيڅ يو فکري بېلتون ئې تر مينځ نشته. ځکه چې په وړاندې ئې د انګرېز څخه د ازادۍ اخيستلو مقصد دى چې هغه ئې پر خپلواکۍ، کلتور او دين ټولو باندې قدغن لګولى ؤ. خو کوم وخت چې مسلم ليګ په وجود کښې راځي او د اسلام ناره پورته کوي. هغه وخت پښتون په واضح توګه په دوو ډلو کښې وېشل کيږي. دغه وېش د پيرنګي په وخت کښې پېرنګي په شعوري توګه راوستلى ؤ خو تر دې وخته پورې پټ ؤ. په هم دې تاريخي تناظر کښې به د سهېلي پښتونخوا د مزاحمتي ادب او د خان شهيد د کردار په حواله خبره وکړو.

د پښتو ادب په تاريخي پس منظر کښې د سهېلي پښتونخوا خپله د وياړ وړ ادبي، تاريخي برخه ده لېکن د دې دومري زوړ تاريخي روايت درلودلو باوجود سهېلي پښتونخوا بلکې ټول پښتو ادب تر ډېره وخته پورې د حالاتو له کبله پټه خولۀ پاته شوى دى.

دا حالات ځکه جوړ ؤ چې پښتون وطن د ګډوډۍ ښکار ؤ او غاصب قوتونه په دې هڅه کښې وو چې دا وطن تر خپلو پنجو لاندې راولي او د غلامۍ طوق ور په غاړه کړي. او پښتانۀ په دې هڅو لګيا وو چې د خپل وطن وجود سالم وساتي خو پيرنګي د خپلې مخصوصې حکمت عملۍ تحت د ډيورنډ لائن له لارې د پښتون وطن وجود تقسيم کړئ چې په نتيجه کښې ئې د انګرېز تر لاس لاندې سيمه بيا په خاص ډول په سهېلي پښتونخوا کښې په پښتو ادب کښې يوه خلا رامنځ ته شوه.

"د مغرب څخه د راغلي سامراجي او استعماري نظام پښتون ښکار شو چې پايله د پښتون وطن، پښتون اولس او قوميت، پښتون اقتصادي او مادي شتمنۍ تر دې حده چې ادب، ژبې او ثقافت ټول تر يوې پېړۍ پورې په تياره کښې کښېښوول شو چې و هغه ته مونږ د پښتو ادب شاړ دور وايو"(1).

د دې تور دور او خاموشۍ لاملونه د پيرنګي جبر او بل د کندهار څخه د دې سيمې بېلېدل ؤ. کندهار هغه وخت د علم او ادب مرکز ؤ. د دې سيمې ټول عالمان او اديبان له کندهاره فيض اخيستئ. په جبر د راجلا کېدو په وجه دا فيض ورباندې ودرېدئ. او هغه وخت په دې سيمه باندې د کندهار د ليکوالو اثر زيات خپرو وو. دلته د کال 1893ء له مخه د افغانستان عملداري هم قائمه وه"(2).

دا هغه وجوهات وو چې پر پښتو ادب په سهېلي پښتونخوا کښې جمود وغوړېدئ. پيرنګي سامراج هغه وخت د خپلو سامراجي ګټو دپاره په دې وطن کښې د يو داسې جنګ بنياد کښېښودئ چې د هغه تاؤ تراوسه پورې هر ځاى تر پښتون خيزي. چې نن ئې انتها مونږ په بله بڼه کښې وينو. د پيرنګيانو سره مبارزې که پښتو ادب ته ژوند بخښلى دى خو پښتانۀ ئې د علم په ميدان کښې دېر شاته په يوه توره غاره کښې پورې وهل چې د هغه بيه زمونږ دا وطن د ترهګرۍ په بڼه کښې ورکوي. يعني زمونږ وطن او اولس ئې له دې ستړې سره مخامخ کړئ. يو د اردو ژبې ليکوال آغا محمد ناصر په دې حواله ليکي:

"چې د نولسمې پېړۍ په سر کښې پرنګيانو د بلوچستان (سهېلي پښتونخوا) سيمه د افغانستان په ضد په کار راوستله، نو هغه وخت د انګرېزۍ سره سره اردو هم په ټول هندوستان کښې د اظهار ذريعه درجه ترلاسه کړې وه او د سرکاري حثيت سره سره د ادبي ژبې په توګه ئې د فارسي ځاى نيولى ؤ. د انګرېزانو زياته توجه د بلوچستان پر سرحدي سيمو باندې وه او هغوئ د اردو سکولونو د جوړولو سره سره په سرکاري سطح د اردو ژبې د ترويج او پرمختګ په کار لاس پورې کړئ"(3).

له دې ځايه څخه پښتانۀ د ژبې او فکر په حواله هم د ډيورنډ د کرښې رنګه صورتحال سره مخامخ شو. په ماجتونو او مدرسو کښې د عربي او فارسي سره سره په پښتو کښې درس ورکول کېدئ. په زباني توګه دلته د پښتو ژبې يو رنګه حفاظت په غير شعوري توګه کېدئ. بلې خوا ته سرکاري سکولونو ته پښتنو خپل بچيان نۀ استول. خو کوم بچيان چې د درس ويلو دپاره تلو هغه هم داسې وو لکه ګونګيان او کاڼۀ، ځکه چې اردو ژبه ئې نۀ ويلاى شوه نۀ به په پوهېدل چې د هغه پايله نن مونږ د يو داسې نسل په بڼه کښې وينو چې پښتو خو ويلاى شي لېکن ليک او لوست نۀ شي باندې کولاى. پيرنګي په شعوري توګه پښتون وطن او اولس په دوو ډلو کښې تقسيم کړ ولې چې په راتلونکي وخت کښې د دوئ تقسيم او بيا لېروالى د انګرېزانو د مفاداتو ضامن وګرځي، يوه ډله هغه وه چې د پيرنګي سرکار تابع فرمان او د سرکاري سکولونو په حق کښې ؤ. دويمه ډله هغه وه چې د سکولونو په مقابل کښې ئې و ديني مدرسو ته اهميت ورکاوۀ. او دا به ئې ويل چې په دې سرکاري سکولونو کښې د عيسائيت تبليغ ورکول کيږي. د دې دوو ډلو په مينځ کښې يوه دريمه ډله هم مونږ ته په نظر راځي چې د ديني مدرسو سره سره د عصري علومو ترلاسه کولو په حق کښې هم وو او د پيرنګي تسلط په خلاف د مبارزې په حالت کښې هم وو. په دې درې واړو ډلو کښې طاقتوره ډله د مدرسو د پلويانو وه. په عصري علومو کښې پښتون ځکه پرمختګ و نۀ کړئ چې په نورو ژبو کښې ؤ او دا چې دې علم (عصري علم) ترلاسه کولو والا ته کافر ويل کېدو. او د ديني مدرسو علم هم په نورو ژبو کښې ؤ چې پښتون ئې په خاص دائره کښې بند پاته کړ. او ديني مدرسو په خپل روايتي علومو کښې و جدت ته د ځائ ورکولو روادار هم نۀ ؤ.

پښتو ژبه د تعليمي ادارو، هغه که مدرسې وې که سکولونه، ژبه نۀ وه بس تش د اولس ژبه وه هغه هم د ويلو تر حده. ځکه ئې د نورو علومو پر ځاى په شفاهي ادب او تحريري ادب کښې د اولس نمائندګي شروع کړه. او تش تر ادب پورې محدود پاته شوه. په دې دوره کښې يعني د پيرنګي د تسلط څخه ئې واخلې بيا تر ازادۍ پورې مونږ پښتو ادب په دې سيمه کښې پر درو برخو وېشلائ شو. لومړى اولسي ادب دويم چې په مدرسو، جوماتو او د خلګو په حجرو کښې د بانډار په بڼه کښې تخليق شوى ادب او درېم چې ترقي پسند ادب په نامه وپېژندل شوه. د اولسي ادب په حواله په سهېلي پښتونخوا کښې د ښځو شاعري د دې دور يو قابلِ ذکر برخه ده چې د ټپو او غاړو په بڼه کښې ئې د پښتانۀ وينه ګرمه ساتله. او هغه خلګ ئې بلا استثنا ستايل چې د پيرنګي په خلاف د اسلام او وطن دپاره په مبارزه کښې ولاړ وو څۀ نمونې ئې دا دي:

سور د مړ کئ سيکهـ زخمي :: بخت نامې ځان د کئ غازي (4)

قام د پرې سي پر نيمي :: بخت نامه مچهـ له وړي پېکي (5)

بنګل مړ ظريف ټپي دى :: پر ږوب ږغ د پيرنګي دى (6)

بنګل مړ کاکړ خبر سو :: ږوب له بيا پيرنګيان تر سو (7)

روڼ توپک روڼ کارتوسان :: له غرو راکوز سو بلوخان (8)

د سړک غاړې په سرې :: دلته خيرات کړئ پالې

نيمه شپه ده تروږمۍ :: کټا په لاس ولي ګولۍ

پيرنګيان اوړي پر غرو :: په څنګ توپک دى د يارو (9)

دا ټوله شاعري د هغه وخت تاريخ ښيي چې د نولسمې پېړۍ په اخير کښې پيرنګيانو د فورټ سنډېمن کلا د کوه سلېمان په لمن کښې جوړه کړه چې له دې لارې ئې کاکړستان او وزريرستان په يوۀ وخت ترلاس لاندې راوستلاى شو"(10).

کوم ادب چې په دې وخت کښې په مدرسو کښې چې هغه وخت ئې تعداد بېخي کم ؤ. په جوماتو او د پښتنو په حجرو کښې تخليق کېدئ. که څۀ هم پر هغه باندې مذهبي او مجازي رنګ غالب په نظر راځي لېکن په هغه کښې هم مونږ ته مقاومتي شاعري ډېره په ښکاره ترسترګو کيږي. هغه وخت د ماجت په حجره کښې چېرې چې به طالبان اوسېدل. د هرې جمعې په شپه به بانډار کېدئ چې په هغه کښې به شاعرانو په ترنم خپله شاعري وئيله، په دې بانډاري شاعري کښې چې د پيرنګي خلاف د وطن په دفاع کښې کومه مزاحمتي شاعري شوې ده يوه نمونه ئې تاسو ته ږدم چې د ملا نېک محمد اخوند چې د ضلع پښين کلي خانوزئي اوسېدونکى ؤ ليکي:

فيض محمد غازي ئې مړ کړ سرۀ لاسونه
د اسلام پر زړۀ ئې کښېښوول داغونه
فيض محمد وئيل له کفره را رهي شوم
په زيارت کښې خلګ خلاصيږي زۀ بندي شوم
د اسلام پر حال خو زۀ په زړۀ زخمي سوم
د لمانځۀ پر ځائ مي وتړل لاسونه
فيض محمد وئيل زما پر سر به نيم سېرى دى
زۀ پوهېږم له دې واره زما مرګى دى
چي دښمن مي بې ايمان پرنګى دى
د بله چا څخه نۀ کړم شکايتونه (11)

د يو بل شاعر جان ګل اشعار څۀ په دا ډول دي:

جرنېل جوړ کړو فوځونه :: راځئ چې پسې ځونه :: بنګل راياتوينه
توپو کښې به ئې مړۀ کوو :: که هر چا وکړئ انکاره :: په مرسته د سرکاره (12).

زمونږ د سيمې د تکړه ليکوال عبدالکريم بريالي پلار ملا ظريف اخوند کاکړ هم په خپله شاعري کښې وائي: دا هغه شاعري ده چې په بانډار کښې به په جوماتو او حجرو کښې ويل کېده.

په شريعت د اسلام :: دا وطن زما دى د ځان
ټوله عالم پر دا ګوا له ما څه ولاړ پيرنګى

په حق حق دار يم ښکاره :: دا وطن زما همېشه
د دې وطن پښتون حقدار دى که څه لوئ که کوشنى

دا وطن زما دى ښکاره :: عالم دى ټوله ګوا
نن پر پنجشېر دره جنګيږي د لندن پېرنګى

دا وطن حق دى زما :: تاريخ همېش دى ګوا
د خپل وطن په ازادۍ به دښمن وخورم ژوندى

پر نيمه شپه يم روان :: کمر بسته مي کاروان
کاروان زما دى را روان نۀ کړي مسکن يو ساتکى

خان او ملک و سردار، ناست په امان دي قرار
که عالم ټوله شي برباد چې خالي نۀ شي کرسۍ

خاص د لندن پېرنګيان، ږغوي دلته دوستان
کشتار شروع کړئ در رواني دي ډالر او روپۍ

دي را رواني پيسې، تر دين لمبې وختې
دين و دنيا مو کړو برباد حساب په غواړي له تئ (13)

اوس هغې شاعري ته راځو کوم چې مونږ د درېيمې ډلې په نامه په سر کښې ياده کړې وه. دا هغه ډله ده چې د عصري علومو په حق کښې وه لېکن د پيرنګي مخالف وو. په دې دور کښې دې ځاى علماوو د پيرنګي په مخالفت کښې د عصري علومو مخالفت هم شروع کړئ چې تر ننه پورې په يوه نۀ يوه بڼه کښې ليدل کيږي. پښتون قام به حېثيت مجموعي د ملا زېر اثر پاته شوى دى. د هم دې اثر له کبله عصري علومو ته نۀ شو متوجه کوم خلګ چې د عصري علومو په حق کښې وو. لېکن د پيرنګي په ضد د ازادۍ له تحريکونو سره ملګري وو. د عصري علومو ترلاسه کولو د حق په وجه دا خلګ د علماوو په نظر کښې د يو سازش په وجه د دين دښمنان وګرځېدل. ځکه د دوئ او د ملايانو په مينځ کښې فاصله راغله. او دا د پيرنګي په ګټه وه نۀ د اسلام او د پښتنو. ځکه ئې د دې خلګو فکر په پښتون اولس کښې متنازعه کړئ چې په هغه کښې باچاخان او خان شهيد يو نمايان حېثيت لري.

د پښتو ژبې د جديد ادب بنياد د شلمې پېړۍ په لومړي سر کښې اېښوول کيږي چې د ازادي سره تړلي خلګ دا بنياد ږدي. خان شهيد په سهېلي پښتونخوا کښې د مزاحمتي تحريک د سرخېل په توګه نۀ تش دا چې د سياست بلکې و صحافت او ادب ته پوره توجه ورکړې وه. د کسې ګلان د سېهلي پښتونخوا لومړۍ ادبي تذکره ده په هغه کښې حافظ خان محمد ليکي:

"خان شهيد د بلوچستان لومړى کس دى چې د انګرېز سامراج و مخته د خپلو حقوقو ږغ پورته کوي. په دې وطن کښې هغه د سياسي بيدارۍ مؤسس دى"(14).

خان شهيد تش د سياسي بيدارۍ مؤسس نۀ ؤ بلکې په سهېلي پښتونخوا کښې د بابا صحافت په نامه ياديږي او د جديد پښتو ادب په بانيانو کښې دى. د نورو ژبو څخه په پښتو کښې د ژباړو بنسټ اېښودونکى دى. "دى يواځينى سياسي رهنما دى چې په پښتو کښې ئې تر ټولو زيات کتابونه وليکل او هغه هم په جېل کښې"(15).

د خان شهيد په ژباړل شوو کتابونو کښې د اسلامي کتابونو سره سره د انګرېزي ادب څخه ژباړه هم شامله ده. خان شهيد د ادبياتو د ليک د خپرولو دپاره "استقلال" اخبار ورکوي چې د اردو ژبې سره سره د پښتو برخه هم لري. د دۀ په تقليد کښې اديبان د ازادۍ په کاروان کښې ورګډيږي. زمونږ يوه شاعره بي بي خديجه د خان شهيد د جېل څخه په را خلاصېدو داسې خراج تحسين ورته وړاندې کوي:

"د پښتون د باغ باغوانه ستړى مه شې
د پښتون د ژوند سامانه ستړى مه شې
د وطن د ازادۍ د جنګ دپاره
شوې په مخ کښې د هر چا نۀ ستړى مه شې"(16)

دا رنګه د ازادۍ د کاروان يو ستر مبارز خوشحال خان خټک ثاني د سهېلي پښتونخوا خوشحال خان خټک ملا عبدالسلام عشېزى د خان شهيد د ملګري په توګه پېژندګلوي لري. د خپل قلم څخه ئې د تورې کار واخيست او د انګرېز په خلاف ئې د يو خاص مقصد او هدف دپاره په کار راوستئ چې د انګرېز عيار ذهن ورباندې پوه شو او د دۀ ديوان ئې وسېزئ.

د سلام بابا سره سره د مزاحمت په دې ډګر کښې جان ګل، دين محمد افغانى، ملک محمد خان، ملا نېک محمد، ملا سيد نورالله او په ښځو کښې بي بي خديجه او مارګله خورکۍ د ذکر وړ دي.

اوس يو خاص خبرې ته راځم چې د مقالې په سر کښې مي کړې وه. هغه لږ واضح کول غواړم چې دلته د پښتون فکري بېلتون څنګه راغلئ؟. د ازادۍ له تحريک سره د تړلو خلګو سره يوه لوبه دا وشوه چې بنياد ئې پيرنګيانو زما په خيال ډېر وختي لا په شعوري توګه د پښتنو په سيمه کښې د اردو سکولونو په جوړولو کښېښودئ. د ازادۍ د جدوجهد په دوران کښې دا خلګ د کانګريس سره ملګري وو. د پاکستان د جوړېدو وروسته د دوئ دا عمل په پښتون اولس کښې په خصوصي توګه او په پاکستاني اولس کښې په عمومي توګه د اسلام مخالف په توګه وړاندې کړل شو چې په نتيجه کښې ئې پښتون په پاکستان کښې له ژبې او نامه څخه بې برخې پاته شو. دا خام خيال هغه وخت نور پوخ شو چې دا خلګ د ترقي پسندۍ و خوا ته مائل شوو. تر ازادۍ له مخه او وروسته زمونږ ادب د ترقي پسندۍ لار نيولې وه. د دې وجه د پيرنګي غاصبانه سوچ او د قامونو غلامي وه. دويم عالمي طاقت د دې خلګو حمايت ځکه کاوۀ چې هغوئ د سرمايه دارانه نظام په ضد ؤ. که څۀ هم د ترقي پسند ادب بنياد پر مارکسيزم پروت ؤ خو پښتون اديب هغه وخت تش د خپل حق او ترقي دپاره دې خوا ته مايل وو نۀ د مارکسيزم نظام دپاره. دا خلګو چې د خپل حق او ترقي دپاره د نېشنلزم په دائره کښې ناره پورته کوله. تش د پښتون قام د حقوقو خبره ئې کوله. په پښتنو کښې د کافر او په پاکستاني اولس کښې د غدار نومونو ورکول شو. د دې لاملونو له کبله چې تخم ئې انګرېز ايښى ؤ. پر مخ په دوو واضح ډلو کښې وېشل کيږي. دې وېش ته هوا هغه ډله ورکوي چې د انګرېز تنخا دار وو. خو حقيقت دا دى چې خدايي خدمتګار تحريک او په سهېلي پښتونخوا کښې د خان شهيد تحريک تش او تش د وطنيت او د پښتون قام د حق دپاره پر پښتونولي باندې ولاړ ؤ. د مذهب په حواله د اسلام څخه علاوه بل هيڅ فکر په دوئ کښې مونږ ته په نظر نۀ راځي خو پر مخ مونږ ته په يوه ډله کښې د مارکسيزم نخښې او په بله ډله کښې د ملائيت نخښې په نظر راځي او زما په خيال دواړې د انتها پسندۍ و خوا ته ځي چې فکري تضاد ئې د قلم پر ځائ توپک په لاس ورکوي او پښتني اصطلاحات چې د پښتنو ننګ، وطن پرستي او اسلام دوستي له ليرې ورڅخه ښکاره کېدۀ بدلون راځي. غازي په مجاهد بدليږي، غزا په جهاد بدليږي، خدائي خدمتګار د خان شهيد ورور پښتون په کامرېډ او خلقى او پرچمي بدليږي. او و دې تفاوت ته هوا ورکول کيږي. د يو او بل عالمي طاقتونو په مرسته جبکه د پښتون خپل تشخص چې پر پښتون رياليزم باندې پروت دى بنياد ئې پښتونولي، وطن دوستي او اسلام دى. د دې عالمي قوتونو په جنګ کښې په شعوري توګه دې طاقتونو ورک کړئ ځکه چې دوئ د خپلو ګټو سره کار لري. نۀ د پښتون قام له ګټو سره.

نن هم هغه ادب هغه که شفاهي وي که تحريري د پښتون اولس په زړۀ او ذهن کښې ځائ لري چې هغه د پښتون قام نمائندګي کوي. نۀ چې د مجاهد، جهاد، کامرېډ يا خلقي نمائندګي.

او هغه ادب چې د مجاهد، فدائي، جهاد، کامرېډ يا خلقي نمائندګي کوي هغه د هغوئ د پلويانو دپاره خو د خوښې وړ کېداى شي او مزاحمتي هم، لېکن د پښتون قام دپاره نۀ هغه مزاحمتي ادب دى نۀ رزمي. ځکه چې پښتون خپله نظريه لري دا له خوشحال خان بلکې له امير کروړ څخه ئې راواخلې بيا تر ننه پورې د پښتون په زړۀ کښې ځائ لري. هغه دى پښتون رياليزم چې بنياد ئې د پښتون د مزاج، ثقافت او اقدارو په رڼا کښې اولس په غير شعوري توګه ايښى دى. چې په ټپو کښې ئې څو نمونې ستاسو و مخته ږدم.

جانان مي جنګ کښې توره وکړه
ځکه همځولي راته ګوښې سموينه(17)

غرونه به ولې نۀ غټيږي
چي پښتانۀ په کښې د ننګ نارې وهينه(18)

توره په لاس توپک په غاړه
سترګې مي دواړه ستا په لور نيولې دينه(19)

زما په مخ لاړې را تو کړه
که مي د ننګ ګولۍ پر شا خوړلې وينه(20)

د ازادۍ ناوې جوړېږي
هر يو زلمى نارې وهي زما دي سينه(21)

د وطن جنګ له پېغلې راغلې
د لوپټو نۀ بېرغونه جوړوينه(22)

ټوټې ټوټې په تورو راشې
د بې ننګۍ اواز دې مه راځه مينه(23

حوالې

(1) بازى، فضل الرحمن، جديد پشتو ادب ميں ترقى پسند رجحانات، طلوع افکار، شماره 10، کراچى، 1989ء.

(2) بريالى، عبدالکريم، د پښتو ادب زرکليز جاج، ليکنځې، لومړى ټوک، کوټه، پښتو اکېډمۍ، 1984ء، مخ 99.

(3) ناصر، آغا محمد، بلوچستان ميں اردو شاعرى، کویټه، کوژک پبلشرز، 2000ء، مخ 24، 25.

(4) غوټۍ، خاوري، د پښتو شفاهي ادب شکل او نمونې، کابل، د علومو اکادمۍ د ژبو او ادبياتو مرکز، 1955ء، مخ 171.

(5) ايضاً، مخ 172. (6) ايضاً، مخ 15. (7) ايضاً (8) ايضاً (9) ايضاً (10) ايضاً

(11) خان محمد، حافظ، د کسې ګلان، کوټه، بلوچستان بک ډپو 1989ء، مخ 221، 222.

(12) ايضاً، مخ 110.

(13) کاکړ، ملا طريف اخوند، د پښتونخوا نغمې، ملا ظريف اخوند کاکړ فاؤندېشن کوټه، 2011ء، مخ 183.

(14) ايضاً، مخ. 41، 42.

(15) حميدالله، صاحبزاده، پشتو ادب بلوچستان ميں، پشين، پشتو ادبى بورڈ، 2006ء.

(16) ايضاً، مخ 56.

(17) سحر، سحر ګل، (مؤلف) ادب پوهنه، ايډيشن 12، مخ 350.

(18) ايضاً، مخ 351.

(19) ايضاً،

(20) ايضاً، مخ 352.

(21) ايضاً، مخ 243.

(22) ايضاً، مخ 243.

(23) ايضاً، مخ 341.
د خان شهيدعبدالصمد خان اڅکزي شهيد قائدانه صلاحيتونه

تحرير محمد عثمان توبه وال

که مونږ د نړۍ د نورو قامونو په تاريخ نظر واچوو نو د هرې زمانې د کړکېچنو حالاتو دپاره د انقلاب ضرورت پېښ شوى دى. او همېشه د دغسې انقلاب او بدلون راوستلو دپاره قدرت د يو شخصيت ټاکنه کوي. دغه ټاکل شوي شخصيت ته قدرت داسې کمال او کردار ور پيرزو کړى وي چې د هغه کردار او کمال په سبب د وخت د ظالم خلاف مبار زۀ وکړي. او د اولس رهنمائي خپله وظيفه وګڼي او د مظلوم اولس دپاره په معاشرتي ژوند کښي د يو رهبر او قائد په صفت کښې مخ ته راشي او د اولس د ستونځو او تکليفونو د لرې کولو سبب وګرځي او اولس ته د ازادۍ زېرى په لاس ورکړي.

په نړۍ کښې دا ډول شخصيات ډېر کم پيدا کيږي چې د خپلو ذاتي مفاداتو څخه پرته د وطني او قامي ګټې دپاره مبارزه وکړي.

د خان شهيد شمېر هم د نړۍ په دا سترو قائدينو او مشرانو کښې کيږي چې د خپل وطن او د مظلومو او محکومو قامونو دپاره ئې مبارزه کړې وي. خان شهيد د پښتانۀ او د مظلوم و محکوم قام د تاريخ او د مبارزۀ ازادي په افق باندې هغه روښان لمر دى چې رڼا ئې زمونږ په تېر تاريخ، روان تاريخ او را روان تاريخ باندې غوړېدلې ده.

د برصغير پاک و هند او د پښتانۀ وطن دا ملي رهبر، سياسي، مذهبي، علمي او ادبي شخصيت په 1907ء د جولائي په مياشت کښې په اوومه نېټه زوکړى دى.

خان شهيد د خپل پيدائش په حقله په خپله سوانح عمري کښې داسې ليکي:

"د مشرانو له خولې چې د کال 1907ء د جولائي په اوومه نېټه پيدا شوى يم. په خټه اڅکزى، حميدزى، جليزى او د برخوردار خان د کالۀ يم. د کوټي په "پلو" ضلع کښې له ګلستان سره نزدې د عنايت الله کارېز په نومي کلي کښې زوکړى او لوئ شوى يم"(1)

دا هغه دوره وه چې انګرېز رجيم د غلامۍ تورې تيارې په وطن غوړولې وې. انګرېز د لوئ هندوستان سره سره د پښتون، بلوڅ، سندهي، پنجابي، سرائيکي، کشمير او بنګله دېش هم تر خپل واک لاندې راوستل غوښت. خو هغه خوبونه ئې د خان شهيد غوندې مبارزينو له کبله بې تعبيره پاته شو.

خان شهيد ابتدائي تعليم په خپل کور کښې کړى ؤ. د خپل پلار په سرپرستۍ کښې ئې مروج کتابونه ولوستل. د ځيرکتيا او ذهانت په حقله ئې عبدالرحيم مندوخېل ليکي:

"خان شهيد ډېر ځيرک ؤ، نو ئې لا په پينځم کال کښې ليک لوست پيل کړئ. پلار ئې په خپله تر خپل نظر لاندې په کور او جماعت کښې زده کړه ورکوله. په شپږ اووه کاله کښې ئې د فارسي او په عربي کښې د فقهې، تفسير او حديث او د امام غزالي کتابونه ولوستل"(2)

ابتدائي تعليم په خپل کور کښې کولو خان شهيد ته ډېره اسانتيا پيدا کړه. ځکه خو ئې په دومره کم عمر کښې دومره د لوړ معيار کتابونه ويل په خپله د رهبرۍ او قائدانه صلاحيت يوه اهمه برخه ده. دا هغه وخت ؤ چې انګرېز سامراج د ترکيې د خلافت په تقسيمولو بوخت ؤ. په څنګ کښې ورسره په هندوستان کښې د خلافت په حق کښې اولسي تحريک روان ؤ. خو له بده مرغه د هندوستان چودهريان، وډېره ګان او د پښتانۀ وطن خان، ملک، سردار، نواب او ملا چې د انګرېز رجيم په بګۍ کشېدو نۀ شرمېدو او په دغو کړکېچنو حالاتو کښې هم پټه خولۀ وو او د ازادۍ په دغه تحريک کښې ئې ملګرتيا نۀ کوله. خان شهيد د خپل متحرک سوچ او د وخت طاقتور سامراج خلاف د ترکيې د خلافت په حق کښې د ګلستان له ښوونځي څخه جلوس روان کړ او مخکښي ئې په خپله کوله. او د دې په څنګ کښې په نړيواله سطح باندې داسې مهمې پېښې روانې وې لکه لومړى نړيوال جنګ، د شوروي د 7 اکتوبر 1917ء انقلاب او په افغانستان کښې د غازي امان الله خان په اقتدار کښې راتګ او د افغانستان د ازادۍ او استقلال اعلان کول او د انګرېز په افغانستان باندې درېيم وار جنګ مسلط کول دا هغې پېښې وې چې خان شهيد ئې په دې مجبور کړئ چې د نوې تګلارې اعلان وکړي او د دۀ په ژوند باندې ئې ډېر اثر واچاوۀ.

"په 1919ء کښې غازي امان الله خان د افغانستان د ازادۍ او استقلال اعلان وکړئ او پيرنګي درېيم وار په افغانستان يرغل وکړئ نو د انګرېز په خلاف محکومې پښتونخوا ډېره برخه واخيسته او دغه جنګ د خان شهيد په ژوند ډېر نقش پرېښود"(3)

په دغه دوران کښې خان شهيد د وطن، د اولس او د مظلوم و محکومې طبقې په حالت يو وار بيا فکرمن شو او دا ئې مکمل يقين شو چې زمونږ د غلامي او بدحالي سبب پيرنګى او له پيرنګي سره مربوط هغه مراعات يافته طبقې دي. کومو چې ټول عمر د اولس وينه او د وطن خاوره د خپلو مراعاتو دپاره په داؤ لګولې ده. نو خان شهيد د برصغير د مظلومو او محکومو قومونو او خصوصاً د پښتانۀ قام د ازادۍ او سوکالۍ دپاره د مشرتابه لوئ پېټى بيا په اوږه کړئ او د عمل و ميدان ته راګډ شو او د برصغير او د پښتانۀ د تاريخ په اوږدو کښې د پيرنګي او د هغه د مراعات يافته طبقو په ضد ئې مبارزه شروع کړه. او دا تر لمر هم روښانه ده چې دۀ په شلمي پيړۍ کښې د پيرنګي په ضد د خپلې ملي ازادۍ، استقلال او وطن د ساتلو دپاره د باچاخان او کاکاجي صنوبر حسين مومند په ملګرتيا د انګرېز سامراج په ضد د بايزيد روښان او د هغۀ د اولاد او مريدانو يا د ايمل خان، دريا خان او خوشحال خان د ملي مبارزې تاريخ يو وار بيا روښانه کړئ.

"خان شهيد په کال 1929ء کښې له نورو سياسي ګوندونو سره د ليدلو او کتلو دپاره لاهور ته ولاړئ چې کله بېرته راغلئ نو له خپل مشر ورور عبدالسلام خان او محمد ايوب خان اڅکزي سره ګرفتار کړل شو".(4)

د لاهور دغه تګ د سياسي فعاليت د ولدتيا په خاطر ؤ ځکه چې د برټش بلوچستان او د قلات رياست په نسبت سياست مدارانو زياتره په لاهور، کراچي او هندوستان کښې سياسي فعاليت ته وده په دغو ځايونو کښې ورکوله.خان شهيد به له دغو جلسو، غونډو او جلوسونو زده کړه کوله خو انګرېز رجيم په هيڅ حالت کښې هم په پښتني او بلوڅي سيمو کښې سياست پرېښوولو ته تيار نۀ وو.

"په کال 1931ء کښې چې کله د ګاندهي جي په بلنه هند ته ولاړئ نو هلته ئې اول وار له باچاخان سره ملاقات وشو او په ګردي مېز غونډه کښې ګډون کوونکو مشرانو ته ئې د جنوبي پښتونخوا د حالاتو په حقله خپل ليکلى پمفلټ ورکړ"(5)

کله چې له جېل څخه ايله کړل شو نو د خپلې سيمې د سياسي او معاشرتي مسايلو په خاطر د هندوستان سياسي رهبران خبرولو دپاره په 1931ء کښې د هندوستان په لور روان شو او په هندوستان کښې ئې له سياسي خلګو سره ليدل کتل وکړل او په باقاعده توګه له ګاندهي جي سره اوسېدئ. خو د دې په څنګ کښې ئې له باچاخان، علامه اقبال، مولانا ابوالکلام ازاد، محمد علي جناح، د ممبۍ د پښتون جرګې صدر عيسٰى خان او مولانا محمد شفيع سره هم ملاقاتونه روان وو. د سياسي زده کړو او علم تنده وه چې خان شهيد د ديني زده کړو دپاره په دغو حالاتو کښې هم له مولانا ابو الکلام ازاد سره په داسې وخت کښې ويني چې د سهار جماعت ته له ډېر ليري ځايه د مولانا ماجت ته ځان رسوي.

سيال کاکړ ليکي:

"د سهېلي پښتونخوا د ادب پر اسمان باندې هغه وخت ستورى وځلېدئ چې پښتانۀ له هر اعتباره پاته وو. بابا د ويني او ميني تړون په اساس د پښتنو هر اړخيزو مسايلو ته خپله جدي پاملرنه راوګرځوله دا ئې ارمان ؤ چې شو پتو پښتانۀ د ملي شعور خاوندان او د لوئ وحدت څښتنان شي"(6).

سياست او ادب د خان شهيد د قائدانه صلاحيتونو يوه اهمه برخه ده. له هندوستان څخه په بېرته راتګ باندې خان شهيد په سهېلي پښتونخوا کښې سياسي مبارزه پيل کړي. خو په مخکښې ئې ډېر کړاوونه او تکليفونه وي. انګرېز او د هغۀ روزل شوي کسان ئې سياسي فعاليت ته نۀ پرېږدي. خو د دې ټولو ستونځو سره سره خان شهيد بريالى کيږي او په سهېلي پښتونخوا کښې خپل سياسي کار ته په جوش او خروش دوام ورکوي. په زرګونو پښتانۀ د خان شهيد د قائدانه صلاحيت اعتراف کوي او د ګوند بېرغ پورته کوي. لوئ لوئ پښتانۀ او بلوڅ مشران هم ځانونه د کارکنانو په صف کښې دروي او د خان شهيد جذبې ته په زړۀ کښې ځاى ورکوي. د خان شهيد د محکوم اولس د حقوقو د پاسدارۍ جذبه هم د مير يوسف علي خان مګسي، مير عبدالعزيز او عبدالرحمٰن کرد غوندې ملګرو چې د دغې سياسي مبارزې په خاطر له علاقې بند کړل شوي وو د دوئ په ملګرتيا په غورځنګ کيږي. د بلوڅ قام دغه مشران "په 1931ء کښې په جېکب اباد کښې د آل بلوچ کانفرنس انعقاد کوي او خان شهيد ته په دغه کانفرنس کښې د ګډون بلنه ورکوي. "او د هغه ورځې د کانفرنس صدارت خان شهيد ته ورکوي خو خان شهيد ئې ځکه نۀ کوي چې دا د بلوڅ قام په نامه کانفرنس دى او زۀ پښتون يم. نو بلوڅانو د کانفرنس نوم د خان شهيد له وجي بدل کړئ او آل بلوچستان نوم ئې ورکړئ او خان شهيد ته ئې د کانفرنس صدارت ورکړ"(7).

خان شهيد هغه وخت لا هم په دې ټينګار کاوۀ چې دلته په بلوچستان کښې پښتانۀ ځان ته تشخص لري او دغه د خان شهيد د سياسي ذهن کوششونه وو چې بلوڅ قامي تحريک هم د خپل وطن په ګټو پوه او د انګرېز او د هغه د مراعات يافته طبقو خلاف منظم شو د خپل قومي حق تر لاسه کولو مبارزې ته ئې نور دوام ورکړئ.

کله چې په کال 1935ء کښې زلزله وشوه چې په دغه کښې د بلوڅ قامي تحريک مشر او د خان شهيد خوږ ملګرى يوسف علي خان مګسي په کښې په حق ورسېدئ. دا د خان شهيد دپاره ډېره د غم ورځ وه. هغوئ په خپل مينځ کښې د دوو محکومو وروڼو په ډول سره پېژندل او د دوئ ملګرتيا په دغه سياسي بنياد وه چې د خپلو قامونو حق به له انګرېز سامراج څخه په هره طريقه چې وي غواړو. د خان شهيد دغه د نيت پراخي او قائدانه صلاحيتونه وو چې د خپل وخت سياست دان، اديب، ليکوال، ماهر لسانيات، مترجم، سوانح نګار او د دغې سيمې لومړى او لوئ صحافي ؤ.

خان شهيد د پښتانۀ قام د فکر، دانش او مېړنتوب يو علامت دى. له خوشحال خان را وروسته بيا داسې د پښتانۀ قام غمخوار او مخلص لارښود له دۀ پرته بل نۀ دى پيدا شوى. او زما خيال د خوشحال دغه شعر چې "د دستار سړي په شمار دي" ئې هم د خان شهيد غوندي مخکښې دپاره ويلى ؤ چې ټول عمر ئې د ځان فکر نۀ بلکې د راتلونکي نسل فکر کړى دى. د مظلومو او محکومو طبقو ګټه ئې خپله ګټه او د هغو تاوان ئې خپل تاوان بللى دى.

تاريخ ګواه دى چې کله په بلوچستان کښې حکومت پريس ايکټ نافذ کړئ خان شهيد د صوبې لومړى صحافي ؤ چې د خپل خواږه ملګري يوسف عزيز علي خان مګسي په نامه ئې د پريس نوم عزيز کښېښود او له هغه ئې د اولس ترجمان "استقلال" ورځپاڼه اجرا کړه.

"د يوسف علي خان مګسي قلمي نوم "عزيز" په مناسبت سره ئې عزيز الېکټرک پريس په پرنس روډ کوټه کښې جوړ کړ. بيا ئې د کال 1938ء په لومړيو شپو کښې د اردو او پښتو ژبې "استقلال" ورځپاڼه په لومړي ځل له کوټي په خپل ادارت کښې پيل کړئ"(8)

تر استقلال مخکښې داسې يوه ورځپاڼه هم نۀ وه چې دلته ئې ذکر وکړو او هغه ورځپاڼې دي د اولس معاشرتي ستونځې و حکومت ته په ګوته کړي. يا د حکومت د ظلم او جبر خلاف په ازاده توګه غندنه وکړي. استقلال اولنۍ ورځپاڼه وه چې د اولس د ورځنيو مسايلو د نمائندګي دپاره ئې په ښکاره توګه نارې وکړې.

"په کال 1938ء د مئ په مياشت کښې خان شهيد او د دۀ ملګرو له ډېرو هلو ځلو وروسته په لومړي وار د پښتنو او بلوڅو د قامي خپلواکۍ، اولسي واک دپاره انجمن وطن په نوم سياسي ګوند جوړ کړئ چې خان شهيد ئې صدر وټاکل شو"(۹)

دا ټول د خان شهيد هغه قائدانه صلاحيتونه وو چې په يو وخت کښې د پښتون، بلوڅ او د برصغير د مظلومو او محکومو قامونو د ازادۍ او د خپلواکۍ دپاره مبارزه کوله او په پاى کښې د يوۀ سياسي ګوند په جوړېدو کښې بريالى شو. د پاکستان تر جوړېدو لومړى خان شهيد په يوۀ مضمون کښې ليکي:

"که هندوستان يا پاکستان جوړ جنت وي او په کښې د پښتون قام پوره حصه نۀ وي لا ئې داسې حال وي لکه اوس نو مونږ ئې څۀ کوو. زما اميد دى چې که د پښتنو مشران دې مسلې ته د پښتو په شان وګوري او د پښتونوالي دپاره کار وکړي. نو پښتون قام به هم د نورو قامونو په شان دنيا په دې نوي او انقلابي خبره يعني د انګرېزانو په تلو د هندوستان په ازادۍ کښې به يو باعزته حصه دار شي"(10)

خو له بده مرغه د پاکستان له جوړېدو سره سم ټول هغه سياسي مبارزين قيد کړل شو چا چې د انګرېز په ضد او مبارزه کړې وه. که څه هم "انجمنِ وطن" د پاکستان د جوړېدو څخه سم د پاکستان د جوړېدو حمايت وکړ خو د پاکستان واکدارانو او د انګرېز باقياتو د خان شهيد څخه د انګرېز په ضد مبارزه بدله اخيستلو دپاره بندي کړ. او د مسلسل قيد و بند له ستونځو سهلو وروسته په کال 1954ء کښې له بنده خوشى کړ. نو خان شهيد له قيده وروسته د ملګرو په مرسته په 1954ء کښې د "ورور پښتون" تنظيم بنياد کښېښو او خان شهيد ئې مشر شو. دې تنظيم هم په ډېره لږ موده کښې په اولس او قام کښې خپل نوم او مقام پيدا کړئ. دا د خان شهيد هغه قائدانه صلاحيت ؤ چې د مظلومو او محکومو قامونو د ازادۍ او خپلواکۍ دپاره په وار وار ملګرو په دې مجبور کړئ چې د مختلفو تنظيمانو او ګوندونو مشري ئې ورباندې کوله. خو له بده مرغه پاکستان له لويه سره له بدنظمۍ سره مخامخ ؤ. هيڅ ائين او دستور ئې نۀ درلود. د محمد علي جناح وروسته په حکومت باندې د داسې طبقو حکمراني وه چې هغو په هيڅ حال کښې هم د اولس واک او اختيار نۀ مانئ او نۀ ئې د قومونو ازادي تسليموله او ټول هيواد له يو غير يقيني صورتحال سره مخامخ ؤ. د حکومت اختيار د هغو طبقو په لاس کښې چې د پاکستان تر جوړېدو له مخه هم او وروسته هم د انګرېز وفادار وو. له دغه بې خونده حالت څخه د خلاصون دپاره د يوې سياسي مبارزې ضرورت ؤ نو بيا په کال 1956ء کښې د مختلفو سياسي ګوندونو له يو ځاى کېدو سره "نېشنل عوامي پارټۍ" جوړه شوه.

"خان شهيد چې په 1956ء کښې له بنده خوشى شو نو يوې خوا ته ئې د ون يونټ او استبدادي استعماري حکومت په خلاف سياسي کار روان کړ او بلې خوا ته ئې پښتون، بلوڅ، سندهى او بنګالي قامونه د خپلواکۍ اولسي تحريکونو او د پنجاب د اولس واکي تحريک اتحاد هلې ځلې پيل کړې. د 1956ء په پاى کښې د خان شهيد او نورو ګوندونو د مشرانو په هلو ځلو دا ګوندونه سره ګډ او مدغم کړل شول او د نېشنل ګوند يو ملي ګوند جوړ کړل شو. د هغو ګوندونو ترتيب څه په دا ډول ؤ:

(1) د خان عبدالصمد خان اڅکزي په مشري کښې د پښتنو "ورور پښتون".

(2) د حيدر بخش جتوئي په مشري کښې د سندهي هاري کمېټۍ.

(3) د باچاخان په مشرۍ کښې د پښتنو "خدائي خدمتګار تحريک".

(4) د جي ايم سيد په مشرۍ کښې د سنده ملي محاذ.

(5) د مياں افتخار الدين په مشرۍ کښې د پنجاب ازاد پاکستان ګوند.

(6) د شهزاده عبدالکريم او مير غوث بخش بزنجو په مشرۍ کښې د بلوڅانو "استمان ګل" ګوند او په 1957ء کښې چې له بنګال څخه د مولانا بهاشاني ملي ليک له نېشنل ګوند سره ګډ کړى شو نوم ئې نېشنل عوامي پارټۍ نېپ کښېښول شو"(11)

لاتراوسه چې د نېشنل عوامي پارټي د خپل عمومي فعالتي ابتدا وه د ايوب خان مارشل لاء په ملک کښې نافذه شو او په ملک کښې ټولو بنيادي انساني حقوقو او سياسي فعاليتونو باندې بنديز ولګول شو او خان شهيد ګرفتار کړل شو. او مارشل لاء کورټ 14 کاله قيد بامشقت سزا ورکړه. لس کاله وروسته خان شهيد له جېل څخه خوشى شو. د کوټي په هوائي ډګر ورته ډېر تود او دروند هرکلى وشو. د حکومت واکدارانو دا نۀ شو برداشتت کولاى او يو وار ئې بيا نظر بند کړئ. او د فروري مياشتې په 24 نېټه په کال 1969ء له بند څخه ايله کړل شو. د نيپ او د حکومت په مينځ کښې خبرې اترې روانې وې په دې خبرو کښې د نېپ د غلطيو او کمزوريو له وجي د نېب د سياسي مشرانو سره اختلافات د نوو صوبو په حدبندي او د صوبو په نامه پيدا شو. خو د نېب ملګرو د دۀ خبرو او تجويزونو ته د اهميت په سترګه و نۀ کتل او د حکومت خبرې ئې تسليم کړې. د نېپ د دغه غير جمهوري روئې په خلاف د نېپ د پښتنو سياسي کارکنانو يوه غونډه د جولائي په مياشت کښې په کال 1970ء کښې د کوټې د هنې په ناوه کښې راوغوښتل شوه په دې کښې خان شهيد هم ګډون درلود. د سياسي ورکرانو د نوي ګوند د جوړېدو غوښتنه وه او د خان شهيد کوښښ ؤ چې نېشنل عوامي پارټۍ برقراره وساتل شي.

د ډېر بحث و مباحثې وروسته دا پرېکړه وشوه چې نوم به پښتونخوا نېشنل عوامي پارټۍ وي خو بيرغ به ئې بدل وي. نو دا ؤ چې خان شهيد د ډېرو هلو ځلو په نتيجه کښې نېشنل عوامي پارټۍ وساتله. خان شهيد دا نوم د خپل ډېر خواږه او پر پښتونخوا او پښتون اولس مين ملګري مولانا عبيدالله کاکړ د بوستان پر تجويز خوښ کړئ خان شهيد د ګوند مشر وټاکل شو"(12).

دا د سياسي کارکنانو او د اولس اعتماد او مينه وه او د خان شهيد هغه مبارزه، قربانۍ او قائدانه صلاحيتونه وو چې سياسي کارکنانو به دۀ ته ټول عمر د يو مخلص قايد په حېثيت درناوى درلود. او خان شهيد د برصغير او د پښتانۀ قام په تاريخ کښې د لوړ مقام او نامه خاوند شو. او مظوم و محکوم قامونو خصوصاً پښتون قام به ټول عمر د دۀ نوم د لوئ سياسي مبارز په نامه يادوي.

"د کال 1970ء په عام چوڼ کښې خان شهيد د پښتونخوا نېشنل عوامي پارټۍ له خوا برخه واخيسته. پښتانۀ قام په لويه پيمانه په ووټونو کښې کامياب کړئ او د صوبائي اسمبلۍ غړى وټاکل شو. کله چې د اسمبلۍ لومړى اجلاس پيل شو نو صدارت ئې هم خان شهيد ته وسپارل شو. او په اسمبلۍ کښې هم دۀ د مظلومو او محکومونو قامونو او خصوصاً د پښتانۀ قام د حقوقو دپاره په زړۀ پورې نمائندګي وکړه. خو له بده مرغه د پښتنو او د مظلومو او محکومونو قامونو دښمنانو دغه ملي رهبر په 2 دسمبر 1973ء کښې د شپې په تياره کښې په خپل کور کښې په خوب ويدۀ په ډېره ناترسۍ سره شهيد کړئ. خداى پاک دې روح تازه او ښاد لري. دا د خان شهيد صلاحيتونه وو چې هغه په يوه وخت کښې له سياستدان سره سره علمي او ادبي شخصيت، ماهر لسانيات، صحافي، ليکوال، مترجم، مکتوب نګار، مضمون نګار او يو مذهبي پوهاند وو. د اخلاقو مدرس ؤ. او د خپل وخت يو مکمل انسان ؤ او ملي رهبر ؤ. د دغه قائدانه صلاحيتونو په بنياد د شلمې پېړۍ هغه ستر لارښود او رهبر ؤ چې په راتلونکې زمانه کښې د دۀ د قائدانه صلاحيتو په بنياد دا مخ په لور روان د پښتونخوا ملي عوامي پارټۍ هغه رهبري ده چې د خان شهيد د نظرياتو په رڼا کښې د پښتانۀ قام او د مظلومو او محکومو قامونو مخکښې کوي.
حوالې

(1) اڅکزى، خان شهيد، عبدالصمد خان، زما ژوند او ژوندون، لومړى ټوک. مخ 67.

(2) د خان شهيد سيمنار، کابل افغانستان، 19، 20 مارچ 1990ء، مخ 9.

(3) ايضاً، مخ 11.

(4) د ننګ او فرهنګ اتل شهيد خان عبدالصمد خان اڅکزى، 2008ء.مخ 244.

(5) ايضاً 244

(6) کاکړ، سيال، د کسې د لمنې پښتانۀ ليکوال، دويم ټوک، بولان بک ډپو کوټه، 1983ء مخ 348.

(7) د ننګ او فرهنګ اتل. مخ 244.

(8) د خان شهيد سيمنار، 19، 20 مارچ 1990ء. 27

(9) د خان شهيد سيمنار، مخ 27.

(10) جريده پشتون، عبدالغفار، جلد 12، 19 پېښور، اپرېل 1947ء. مخ 9.

(11) د ننګ او فرهنګ. مخ 52.

(12) د خان شهيد سيمنار کابل افغانستان، مخ 73.

انجمن وطن يوه علمي اوسياسي څېړنه

شوکت ترين

خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزى (۷ جولائي ۱۹۰۷ء – ۲ دسمبر ۱۹۷۳ ء ) په دې ټوله خطه کښې هغه يوازنی شخصيت دی چې په پښتني بلوچستان (برطانوي بلوچستان يعني سهيلي پښتونخوا) او بلوڅي يا قلاتي بلوچستان دواړو کښې يې په اولس کښې هغه سياسي شعور او پوهه راو زېږوله چې د لومړي قدم په توګه يې د مبارزې په نتيجه کښې د انګرېز سامراج کمبله د دې ځای څخه ټوله شوه او ورسره په هندوستان او پاکستان کښې نننى جمهوريت هم د دغه مبارزې څخه سر چېنه اخلي.د دغه سياسي بېدارۍ لومړۍ نخښې د ټول بلوچستان او بلوڅ د دوو(۲) پرله پسې کانفرنسونو چې لومړی کانفرنس د خان شهيد په مشرۍ کښې په ۲۷ – ۲۸ م دسمبر ۱۹۳۲ ء په جېکب آباد کښې تر سره شو. که څۀ هم د دې کانفرنس نوم ټول هند بلوڅ کانفرنس وو، خو خان شهيد وويل چې زۀ چونکې بلوڅ نۀ يم نو زما دپاره په کښې ګډون څه معنا نۀ لري. نو بيا د خان شهيد په تجويز د دې نوم ټول هند بلوچستان او بلوڅ کانفرنس کښېښوول شو.(۱)

ياد ساتل په کار دي چې دلته د بلوچستان څخه مقصد هغه بلوچستان دی چې اکثريت په کښې د پښتنو دی. ځنې سيمې يې د ګنډمک د لوظنامې لاندې د افغانستان څخه کړل شوي دي.کوټه چې خان د قلات د تاج پوشۍ پر وخت انګرېزانو و خان قلات ته ورکړې وه بېرته په ليز Lease ځيني جلا کړل شوه او په همدغه برطانوي يعني پښتني بلوچستان کښې شامله کړل شوې وه او ورسره د لورالائي (بوری) ږوب، مري او بګټي قبائلي سيمې هم شاملې دي.

د دغه لومړي او دويم بلوچستان او بلوڅ کانفرنسونو چې د خان شهيد او يوسف عزيز مګسي د کلکي ملګرتيا نتيجه وه.په دې ټوله سيمه کښې يوې خواته د هندوستان د نورو سيمو او سياسي ګوندونو سره تړون پيدا کړل او بل لور ته يې دلته و سياسي فعاليتونو ته لاره هواره کړه.لاکن د يوۀ منظم سياسي ګوند اړتيا بهر حال محسوسېده. د همدغه اړتيا دپوره کولو د او سياسي مبارزې ته د منظم ډلي جوړولو دپاره د خان شهيد هڅې پرله پسې روانې وې. د همدغو هڅو په نتيجه کښې د کال ۱۹۳۸ ء د مئی د مياشتې پر شلمه نېټه د خان شهيد په کور کښې يوه غونډه و شوه چې اووۀ دېرش کسانو په کښې ګډون درلود. تر ډېرو خبرو وروسته د يوۀ سياسي ګوند په جوړولو صلاح ووته. چې د " انجن وطن" نوم ورته غوره کړل شو. محمد حسېن عنقا او چند ملوترا وويل چې بايد نوم يې کانګريس وي. خان شهيد وويل چې چونکې د کانګريس په نامه د مخه لا يو سياسي ګوند وجود لري. ځکه نو په دې نامه بيا بل ګوند جوړول غير قانوني دی.او پرېکړه و شوه چې غړيتوب به دهر چا دپاره وي پر دې موقع دا لاندې کسان د غړو په توګه و ټاکل شو.

صدر خان عبدالصمد خان اڅکزی

نائب صدر شهباز خان نوشېرواني

سيکرټري محمد ايوب خان اڅکزی

جوائنټ سيکرټري رام چند ملوترا

خازن ارباب عبدالقادر کاسی

ورکنګ کمېټۍ

۱:محمد حسېن عنقا ۲: محمد حسن نظامي

۳: محمد اسلم اڅکزی ۴: قاضي داد محمد

۵: عبدالحميد افغاني ۶: محمد خان کهوسه

لکه څنګه چې لومړۍ ورځ ټولې خبرې تر بحث لاندې رانغلې. نو د مئی د مياشتې پر يو يشتمه نېټه د خان شهيد په کور کښې يوه بله غونډه و شوه.چي څوارلس(۱۴) کسانو په کښې ګډون درلود. چې هغو کښې محمد حسېن عنقا، مير شهباز خان نوشېرواني، مولوي غلام حېدر، رام چند ملوترا، محمد اسلم اڅکزی، او محمد ايوب اڅکزی شامل وو. او دا لاندې پرېکړي و شوې:

۱- د انجمن وطن آئين به په يوه عامه اولسي غونډه کښې د اولس مخ ته وړاندې کيږي.

۲- صدر او نائب صدر به دا واک ولري ، چې کله مناسبه وگڼي اولسي غونډه را غوښتلئ شي.

۳- سيکرټري به د کانګرس ګوند سره نزدې تړون ساتي ، خو دا پام به کوي ، چې ځان د بندي کېدو څخه و ساتي.

۴-د انجمن وطن هر غړی چې د انجمن د اصولونو په ضد کوم کار وکړي ، به ورسره هغه چلن کيږي ، کوم چې کانګرس د سرغړونې په توګه د خپلو غړو سره کوي.

۵- په انجمن وطن کښې بايد مونږ داسې ونګ ولرو چې په اولس کښې دننه دخلګو د رايو او خيالاتو څخه وخت پر وخت انجمن باخبره و ساتي.

د مئی د مياشتې پر درويشتمه(۲۳) نېټه مکموهن پارک کوټه کښې د انجن وطن لومړۍ اولسي غونډه و شوه ، چې خان شهيد وويل ” د انجمن وطن مقصد د قانون دلارې د حکومت څخه قانوني غوښتني کول دي. چې د هندوستان د خپلواکۍ او د صوبې د اولس دپاره هغه څه تر لاسه کول چې د هندوستان د نورو صوبو اولس يې په لاس کښې لري. پر دې موقع دا لاندې قرار دادونه پاس کړل شو:

(1) د حکومت څخه غوښتنه و شوه چې بايد د کوټي د ميونسپل کمېټۍ نامزدګي ختمه کړي.

(2) حکومت بايد سرداري نظام ختم کړي

(3) انجمن وطن ته د يوۀ قرارداد د لارې واک ورکړل شو چې بايد د حکومت سره خبرې وکړي، چې په کوټه کښې داولسي غونډو دپاره د مځکي يو پلاټ ځانګړی کړي

(4) پرېکړه و شوه چې د مئی د مياشتې پر يودېرشمه(۳۱) به د يوسف عزيز مګسي په ياد کښې يو خاموشه لاريون را ايستل کيږي ، پردې موقع خان شهيد پنځوس(۵۰) شهباز خان نوشېرواني لس (۱۰) ، نورو غړو درې(۳) درې(۳) کالداري د اساسي اخراجاتو دپاره يو ځای کړې.(۲).

د همدې کال د اګست د مياشتې په ورستيو شپو کښې خان شهيد کراچۍ ته ولاړ او هلته يې سندهـ د قانون ساز اسمبلۍ د غړي محمد امين کهوسو تر څنګ د کانګريس د لوړ رتبه غړو ابولکلام آزاد، سردار ولبهـ بهائي پټېل سره وليدل ، او يوې خواته يې د صوبې په صورتحال، سرداري نظام ، د بګټي د سيمې په حالاتو او بلې خواته يې د خپلې اووۀ (۷) ورځنۍ "استقلال" په حقله خبرې وکړې.(۳)

د ستمبر د مياشتې په دويمه(۲) اوونۍ کښې د حکومت له خوا د سکولونو په فيسونو کښې د زياتوب په ضد د انجمن وطن ، اولسي غونډې په ټوله صوبه کښې و شوې.په دې حقله په کوټه ، سيوۍ، اوسته محمد، پښين ، ګلستان ، لورالائي، چمن ، مچ ، کښې اولسي غونډې و شوې ، او د انجمن وطن مشرانو د سرکار څخه په کلکه غوښتنه وکړه. چې بايد د سکولونو په فيسونو کښې زياتوب په سمدستي توګه بيرته واخلي. (۴)

د اکتوبر په مياشت کښې د انجمن وطن ، يو ښاخ په مکران کښې پرانستل شو، په دې لړ کښې د ګوادر ، پسني ، تمپ، په سيمو کښې د غړيتوب کار ګړندی کړل شو.(۵)

د اکتوبر د مياشتې پر ۲۳مه نېټه په مکموهن پارک کوټه د انجمن وطن يوې اولسي غونډې ته د وينا کولو پر وخت د سندهـ د قانون ساز اسمبلۍ غړي محمد امين کهوسه وويل ” چې د سرکار کلنۍ خرڅه په کروړونو کالداري جوړيږي، خو د ځوانانو د تعليم هيڅ بندوبست نۀ شته، دۀ د انجمن وطن سياسي فعاليتونو باندې په تفصيل سره رڼا واچوله ، او دا يې د دې سيمېد خلګو دپاره د روڼ سباون زېری و بالۀ.پر دې موقع د قرار داد د لارې د سرکار څخه د بګټي په سيمه کښې د نيولو ۳۵ کسانو د خوشي کېدو غوښتنه و شوه(۶).

انجمن وطن په دې سيمه کښې يو داسې بيداري رامنځ ته کړه ، چې وروسته را روان ټولو سياسي پښتون، بلوڅ تحريکونو دپاره نۀ يوازې لاره هواره کړه. بلکه د هغو دپاره يې رهنما اصول هم وټاکل.خان شهيد په دې خبره ښۀ پوه وو،چي د يو سياسي غورځنګ دپاره بايد يو سياسي ترجمان ورځ پاڼه يا مجله بايد وي چې يوې خواته خلګ د حالاتو باخبره وساتي او بلي خواته د انجمن وطن سياسي فعاليتونه هم د ليري پرتو سيمو او هندوستان د نورو سيمو اولس په خبر کړي. ځکه د انجمن وطن د قيام دمخه لا په کال ۱۹۳۳ء خان شهيد د يو اخبار بيابيا تابيا کړې وه. خو هر وار له د سرکار له خوا دغه درخواست رد کړل شو.په دې حقله يو ورځ پاڼه کاږي:

"مونږ چې کله په دې خبره خبر شو چې دبلوچستان د قام مشهوره خادم خان عبدالصمد خان اڅکزی په تيرو شپو کښې د کوټي و پوليټيکل ايجنټ ته ديوې ورځنۍ "بلوچستان " دپاره درخواست ورکړ، نو هغه ته په صفا ټکو کښې ځواب ورکړل شو چې داسې نۀ شي کېدئ.بلکې کله چې خان ددغه انکار د حکم د نقل اخستلو خواست وکړ نو د هغۀ څخه هم نټه وکړل شوه او کله چې خان د پوليټيکل ايجنټ سره دليدني خواهش څرګند کړ نو هم د پامه وغورځول شو. حالانکې تر دې څو ورځي وړاندې خان بهادر پخپله خان صاحب ته تار ورکړی وو ، او د دۀ سره يې د ملاقات خواهش څرګند کړئ وو.“(۷)

د اخبار د کار په نظر کښې نيولو سره خان شهيد په کوټه کښې ټول ترتيبات ونيول ، په دې حقله د "استقلال " د ادارت دپاره لومړی سبط حسن ته وويل، د هغه د نۀ قبلولو وروسته عبدالقدوس صهبائي رامپورې د لومړی مدير په حيث د نومبر د مياشتې پر لسمه نېټه کوټي ته راورسېدئ او د "استقلال"لومړی شماره د نومبر د مياشتې پر شلمه نېټه کال ۱۹۳۸ ء کښې د چاپه را ووته.په سر مقاله کښې خان شهيد د هغو ستونځو يادونه کړې وه، چې د اخبار د را ايستلو پر وخت ورسره مخامخ شوې وو. او ورسره په سرمقاله کښې د دې خبرې پخلی شوی وو. چې اخبار به د سرکار ، سردارانو د ظلم په ضد ږغ پورته کوي او د بلوچستان د اولس ږغ ، د سياسي حقوقو غوښتني به هندو کونج کونج ته ر شوي. او داسې به د صوبې اولس د هندوستان او نړيوالو حالاتو څخه باخبر ساتي.(۸)

د" انجمن وطن " سياسي فعاليتونه په ټوله صوبه کښې روان وو. د هندوستان د بشپړه خپلواکي د لوئ مرام سره سره د صوبې د اولس دپاره سياسي حقوق ، صوبائي خود مختاري د انګرېز واکدارانو د ظلم او زور، د مزدورانو د حقوق ، د لوستونکو او استادانو ، دکاندارانو ستونځي او داسې ځايي ايشوز هم انجمن وطن د پامه نۀ غورځول خان شهيد يوې خواته د هندوستان د نورو لويو ګوندونو کانګريس ، خدايي خدمتګار، آزاد مسلم کانفرنس ، جمعيت علما ء هند ، احرار او نورو ګوندونو سره تل تماس کښې وو.بلي خواته يې د ټول هند او صوبې پرله پسي دورې کولې. او پر موقع به د انجمن وطن غونډه کېده. هم د هغسي کله د سيوۍ اوونۍ (Sibi week) پر موقع ګورنر جنرل سيوۍ دربار ته وينا کوله او ډېرو شملورو بلوڅو او پښتنو سردارانو ورته خواست کړئ وو، چې بايد مونږ هم پر دې موقع دربار ته و غوښتل شو، انجمن وطن، دانګرېز د وتلو او هندوستان خپلواکي غونډه په سيوۍ کښې په هم هغه ورځ وکړه.(۹)

لکه څنګه چې ما مخکښې وويل "انجمن وطن "او "استقلال "د دوو (۲) غبرګو وروڼو په حيث څنګ په څنګ سفر ته دوام ورکړئ وو. سرکار چې څومره خنډونه د انجمن وطن په لاره کښې اچول نو استقلال، يې هم هېر کړئ نۀ وو. بايد د" استقلال "دويمه شماره په اوويشتم(۲۷) نومبر راغلې وای ، خو د محکمه ډاک واکدارانو د اخبار د هندوستان و نورو سيمو ته وړولو څخه نټه وکړه. ځکه د" استقلال"، دويمه شماره د دسمبر د مياشتې پر څلورمه نېټه د چاپه راووته. په سر مقاله کښې د بلوچستان دپاره د هندوستان د نورو سيمو په څېر د صوبايي خود مختاري او د هندوستان د بشپړه خپلواکي غوښتنه شوې وه. او د بلوچستان د اولس حالات د هندوستان د نورو صوبو د اولس د حالاتو سره پرتله شوي وو.(۱۰)

خان شهيد وخت پر وخت د هندوستان ټولو سيمو ته تګ کاوئ.او د ياد کړل شوو لويو لويو ګوندونو سره په تماس کښې وو.په هم دې شپو کښې لاهور ته ولاړئ. چې احرار ، او نورو سياسي ګوندونو د مشرانو لکه مظهر علي اظهر ، چوهدري افضل حق ، غلام رسول مهر ، ظفر علي خان ، ګوپي چند او نور مخَورو سره يې وليدل.او هغو سره يې د صوبې د حالاتو سره سره د ټول هندوستان پر حالاتو صلاح مشورې وکړې.په هم دې شپو کښې د سرکار د تنګولو په نتيجه کښې د" استقلال "مدير عبدالقدوس صهبايي لاس اېله کړل.او بيرته لاهور ته ستون شو. خان شهيد د جنوري ۱۹۳۹ء د مياشتې پر شلمه نېټه پېښور ته ولاړئ ، او هلته تر يوې اوونۍ پورې پاته شو. او د ډاکټر خان صاحب او خان عبدالغفار خان سره يې وليدل.او بېلابېلو سياسي غونډو ته يې ويناوي وکړې.او دجنوري د مياشتې پر ۲۶ م نېټه يې په شاهي باغ پېښور کښې د خپلواکۍ د ورځي په مناسبت يوه تاريخي وينا وکړه. او د دې تر څنګ يې د "استقلال "، د مديرت دپاره د الله بخش سليم بندوبست هم وکړ، چې د لائل پور اوسېدونکی وو.او د مياشتې به اويا(۷۰) کالداري معاش ورته و ټاکل شو.(۱۱)

"انجمن وطن " د ټول هندوستان هغه يوازې سياسي ګوند دی. چې کله هم د کانګرس برخه نۀ دی پاته شوئ. او کله هم په کانګريس کښې ضم شوئ دی البته د کانګريس د يو اتحادي ګوند په توګه ضرور پاته شوی دی.او خان شهيد هغه يوازې سياسي شخصيت دی ، چې د کانګريس د نۀ غړيتوب برسېره يې د کانګريس په ټولو اهمو غونډو کښې ګډون کړئ دی. او د دې تر څنګ د جمعيت علماء هند د مجلس عاملو په غونډو کښې هم ګډ پاته شوئ دی.په هم دې لړ کښې د مارچ پر دويمه نېټه کال ۱۹۳۹ء کښې د کانګريس د تري پورې سيشن کښې ګډون دپاره لاهور ته روان شو چې بيا د هغه ځایه تري پورې ته ځي.(۱۲)

انجمن وطن چې په کومه بېړه د صوبې ليري، پورته سيمو ته لږ موده کښې ځان ورساوۀ.هغه هم د يادونې وړ ده. او داسې د سهيلي پښتونخوا د پښتنو پرته يو زيات شمېر بلوڅ مشران هم په کښي موجود وو. او د انجمن وطن د کوټي پرته پر نورو سيمو کښې خپل ښاخونه پرانيستل. چې داسې د ملکي انجمن په نامه د انجمن يو ښاخ د اپرېل په مياشت کښې په ږوب کښې پرانستل شو.چي په غړو کښې يې مولوي غلام حېدر دهندوباغ يې مشر و ټاکل شو او نور غړو کښې يې عبدالرحمن خان د بګټي نواب زوی ، خان بهادر بازګل خان ، مولوي محمد شاه ، اختر محمد ، او حاجي محمد رفيق شامل وو. داسې يو بل ښاخ په لهړي تحصيل کښې پرانستل شو. او د ډومکي نواب اکا مير وزير خان يې مشر و ټاکل شو.(۱۳)

تر دا وخته پورې "انجمن وطن" چي کومه کاميابي سره يو کال بشپړه کړی، هغه د ټول هند د نورو ګوندونو او خلګو دپاره ډيره د حېرانتيا خبره وه. په دې کال کښې د صوبې قريب قريب په ټولو سيمو کښې ښاخونه پرانستل شو. بې شماره اولسي غونډې و شوې، اوس د"انجمن وطن "، مجلس عاملي د کلني کنونشن د رابللو پريکړه اوکړه ، او ټول د مجلس عاملې غړي د صوبې بيلا بيلو سيمو ته تللي وو. او خان شهيد په دې لړ کښې د مئی د مياشتې پر لسمه نېټه جيکب آباد ته ولاړئ ، د کلني کانګرې او يوسف عزيز مګسي د ورځي د لمانځلو دپاره د خلګو سره ويني. کلني کنونشن دپاره د جون ۱۹۳۹ء مياشت ټاکل شوې وه.داسې د هندوستان د ټولو لويو لويو سياسي ګوندونو و مخورو ته بلنې ولېږل شوې.خان شهيد د جيکب آباد څخه کراچۍ ته ولاړئ او هلته يې د مئی د مياشتې پر څوارلسمه نېټه د کانګريس په غونډه کښې ګډون وکړ.(۱۴).

د مئی د مياشتې يودېرشمه(۳۱) چې د يوسف عزيز مګسي ورځ ده.او هغه په هم دې ورځ کال ۱۹۳۵ء د کوټي په لويه زلزله کښې په حق رسېدلئ وو. او خان شهيد د هم دې درانۀ ملګري په نامه عزيز پرېس را ويست.د انجمن وطن له پلوه د هم دې درانه بلوڅ مشر په ياد کښې لومړی لاريون و اېستل شو او وروسته يوه اولسي غونډه د خان شهيد تر مشرۍ لاندې و شوه چې وينا کونکو د يوسف عزيز مګسي پر سياسي خدماتو رڼا واچوله. او د لاريون پر وخت انقلاب زنده باد نوکر شاهي مرده باد چغې وهل کېدې(۱۵).

د جون د مياشتې په دويمه اوونۍ کښې د انجمن وطن غړي د کلني کنونشن په حقله ډېر بوخت وو. په دغه کنونشن کښې د ګډون دپاره د ټول هند د بېلابېلو سياسي ګوندونو مشرانو ته د ګډون دپاره بلنې واستول شوې. هم د غسې د جون د مياشتې پر شپاړسمه (۱۶) اولسمه (۱۷)، اتلسمه (۱۸) نېټه کال ۱۹۳۹ ء په کوټه کښې د انجمن وطن لومړی کلنی کنونشن وشو. په دې کښې د سندهـ قانون ساز اسمبلۍ غړی محمد امين کهوسو، د پنجاب څخه د احرار مشرانو قاضي احسان احمد ، مولانا مظهر علي اظهر ، ګډون وکړ. د کنونشن لنډه خاکه او تفصيل داسې وو:

ورځ / نېټه لومړۍ غونډه دويمه غونډه

(ماپښين ) (ماښام)

۱۶ جون ۱۰۰۰کسان ۶۰۰۰ کسان

۱۷ جون ۱۰۰۰ کسان ۶۰۰۰ کسان

۱۸ جون ۱۵۰۰ کسان ۸۰۰۰ کسان

خان شهيد د لومړۍ ورځ د لومړۍ غونډې په صدارتي وينا کښې د يوسف عزيز مګسي د خدماتو تر يادونې وروسته زياته کړه.چي انجن وطن د کانګرس برخه ګرسره نۀ دی، البته د هندوستان د بشپړه خپلواکۍ د مقصد دپاره د دواړو مبارزه يوه ده. په دې موقع محمد حسن نظامي کلنۍ رپورټ وړاندې کړ.د لومړۍ ورځې په دويمه غونډه کښې د قراردادونو په لړ کښې د صوبې د پاره د بشپړه صوبايي خود مختاري غوښتنه و شوه.د سردارۍ او جرګې د نظام غندنه وشوه، او ددې د ختم کولو مطالبه و شوه.دF.C.R د ختم کولو وړاندېز وشو. چې د کوټي ميونسپل کارپورېشن بايد د Nominated پر ځای Elected وي. قاضي احسان احمد د احرار مشر د خپلې اوږدې وينا په ترڅ کښې وويل ، فرنګيانو د هندوستان اولس مريان کړي دي.بايد د هندوستان د نورو سيمو په ډول د دې صوبې اولس د خپل حق دپاره را پورته سي. په دويمه ورځ لومړۍ غونډه کښې د قراردادونو د لارې غوښتنه و شوه (۱)چي بايد محراب خان د بګټي د تمنداري څخه ليري کړل سي، او د دۀ پر ځای د دۀ زوی عبدالرحمان کښېنول شي. (۲) بې ګار دي ختم کړل شي. او د سردارانو له خوا د غم و ښادي پر موقع د اولس څخه په وچ زور راغونډونکی ټيکس دي باندې ولګول سي.(۳) د رياست لس بيله د چارواکو له خوا دلس بيله قامي ګوند باندې بنديز لګول و غندل شو.

په دريمه ورځ په پاس کړل شوو قراردادونو کښې (۱) د حکومت څخه غوښتنه و شوه چې هغه زمين داران چې کلنی آمدن يې تر ۵۰۰ کالدارو لږ وي. بايد د ټيکس څخه مستثنیْ وګرځول شي.(۲) بايد د تکاوي پر پور د حکومت له خوا څخه د سود شرح کمه کړل سي. (۳) د واردها په ډول دي ددې سمي داولس د ماشومانو دپاره د تعليم بندوبست وسي.(۴) د صوبې د ليري پرتو سيمو د پاره د ډاک نظام د غزولو غوښتنه و شوه.

په خپله وروستنۍ وينا کښې خان شهيد وويل چې ” برطانوي استعمار د بيلا بيلو لارو دلته خپله واکداري برقراره ساتل غواړي. دوئ د سردارانو او دخپلو هغو خلګو د لارې چې ورته الاونسز ورکوي خپله حکمراني نوره هم پياوړې کول غواړي.خو انجمن وطن د نورو خپلواکي غوښتونکو ګوندونو په څېر د هندوستان د بشپړه خپلواکي تر وخته خپله مبارزې ته به دوام ورکوي (۱۶).

"انجمن وطن "په اولس کښې د سياسي بيداري د هندوستان د بشپړه خپلواکي د صوبې د اولس دپاره د بشپړه سياسي او انساني حقوقو دپاره خپله مبارزه تودۀ ساتلې وه. خو ددې تر څنګ يې وړو وړو ستونځو ته هم پاملرنه کوله او ورسره تنظيمي امور هم پياوړي کول ، د دغه سياسي هلو ځلو د هندوستان د نورو سيمو د اولس پورې د رسولو دپاره" استقلال "، ډېر پياوړی کردار تر سره کاوئ. د هم دې ويرې له کبله رياست قلات چارواکو په رياست کښې د "استقلال "پر راتګ بنديز ولګاوئ.د جولايي د مياشتې پر يويشتمه نېټه په مچ کښې د يوې اولسي غونډې په ترڅ کښې چې د خان شهيد تر مشرۍ لاندې شوې وه، د رياست قلات د چارواکو دغه ګام په سختو ټکو و غندل شو. او ورسره د سرکار څخه غوښتنه و شوه چې بايد د کانونو د مزدورانو په معاش کښې دي زياتوب وسي. او دغه معاش بايد په نغده بڼه ور کړل شي. او هغه مزدوران چې پينځويشت کاله خدمت يې کړى وي ، د ريټائرمېنټ پر وخت ګريجوټي (نغدي کالدارې) ورکړل شي.(۱۷)

د انجن وطن دکارنده جرګې يوه ډېره اهمه غونډه د اګست د مياشتې کال ۱۹۳۹ء په لومړنيو شپو کښې و شوه ، په کومه کښې چې د انجمن وطن د بېرغ منظوري ورکړل شوه، او ځيني نورې اهمې پرېکړې و شوې.

۱: دانجمن وطن بيرغ به په درې رنګه وي، تور، شور او زرغون، په تور رنګ کښې به سپيني ليکي، تيري شوې وي. تور رنګ د صوبې د وروسته پاته ورځي نخښه وه او سپيني ليکې په تور رنګ کښې د انجمن وطن له خوا د سياسي بيداري څرګندونه به کوي. شور رنګ د بدلون علامت وي.زرغون رنګ د زرغونو فصلونو ، امن ، استحکام نخښه ده. چې دبدلون د لارې به پلي کيږي.

د انجمن وطن ټول غړي به د بور رنګ د کهدر جامې اغوندي او په جامو به د انجمن وطن بيرغ جوړوي. دانجمن وطن ټول غړي به پر خپلو کورونو د انجمن بيرغ رپوي. عام غړي که په خپله خوښه وغواړي نو داسې کولى شي. دا بيرغ به د مرکزي دوتر سره سره د ښاخونو يعني څانګو پر دوترونو هم رپول کيږي ټول ځای څانګې به په مياشت کښې يوه غونډه کوي ، او ددې تفصيل به مرکز ته استوي ، د څانګو د دوترونو د اکاؤنټ به هر مياشت تر څارني لاندې وي، او تفصيل به مرکز ته استوي، کورني اختلافات به خپلو منځني ناستو کښې تر بحث لاندې راځي. (۱۸)

که چېري وکتل شي، د انجمن وطن ټولو غړو به تل د صوبې د ليري پرتوسيمو دورې جاري ساتلې ، کله هم داسې نۀ دي شوي چې لسو ورځو کښې دي يو ځای نۀ يو ځای اولسي غونډه نۀ وي شوې. که به خان شهيد د هندوستان و نورو سيمو ته ولاړئ ، هم بيا به ارباب عبدالقادر کاسي ، محمد حسن نظامي ، محمد حسين عنقا ، او نورو غړو دغه کار سر ته رساوئ. او خان شهيد به هم تل د اولس سره په تماس کښې وو. هر ځای لومړۍ موضوع د هندوستان بشپړه خپلواکي ، وروسته بيا چې تر څو دغه بشپړه خپلواکي تر سره کيږي ، بايد د صوبې اولس ته هغه ټول سياسي ، بشري او اقتصادي حقوق ورکړل شي چې د هندوستان د نورو برخو خلګو ته ورکړل شوي دي. خان شهيد د کال ۱۹۳۹ء د اګست د مياشتې پر څلورمه ږوب ته ورسېدئ ، او د بګټي نواب د زوئ عبدالرحمان سره ديره شو ، او دا بله ورځ په يوه اولسي غونډه کښې د هندوستان د خپلواکۍ د غوښتني تر څنګ د صوبې د اولس د وروسته پاتي ورځي باندې هم خبرې وکړې. د ږوب څخه خان شهيد لورالائي ته ولاړئ ، او هلته هم و اولس ته د وينا موضوع هم دغه وه، وروسته کوټي ته ورسېدئ.(۱۹)

انجمن وطن اعلان وکړ چې نامتوخدايي خدمت ګار او پښتون مشر خان عبدالغفار خان د انجمن وطن په بلنه را روان دی، او د صوبې د ليري پرتو سيمو دوره به کوي. او د انجمن وطن اولسي غونډو ته به ويناوي کوي، او دانجمن دبيرغ رپولو په دستوره کښې به ګډون کوي. (۲۰)

نامتو پښتون مشر او د خدايي خدمت ګار غورځنګ باني خان عبدالغفار د ستمبر د مياشتې پر نولسمه (۱۹) نېټه د رېل د لارې کوټې ته را ورسېد ، او درې شوه (۳۰۰) کسانو پر رېلوې سټېشن دۀ ته هر کلی ووايئ. دی نېغ د خان شهيد کور ته ولاړئ، ځکه دهغۀ په بلنه راغلئ وو او دهغۀ مېلمه وو.(۲۱)

د خپلې دورې په ترڅ کښې خان عبدالغفار خان د خان شهيد په ملتيا د ټولې سهيلي پښتونخوا کلوکلو ته ولاړئ ، او هلته يې دانجمن وطن غونډوته ويناوي وکړې ، د دغه دورې لنډه غوندي خاکه داسې ده:

ځای نېټه ناستوخلکوشمیر وینا کوونکي ۱– کلاچ بلیلی ۲۰ سپټمبر سهار خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان ۲ – کوټه ۲۰ سپټمبر ماسپښین ۶۰۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان او محمدامین کوسه ۳- لورالائې ۲۱ سپټمبر ماسپښین ۶۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان او یاران خان (صدارت) «۲۲» ۴ – ژوب ۲۳ سپټمبر ۳۵۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان او محمدامین کوسه ۵ - ژوب ۲۴ سپټمبر ۲۰۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان او محمدامین کوسه ۶ – قلعه سیف الله ۲۵ سپټمبر ۵۰ خان عبدالغفارخان ۷ – هندوباغ ۲۵ سپټمبر ۱۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان ۸ – ګاڼ مهرتزی ۲۵ سپټمبر ۵۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان ، محمدامین کوسه ،مولوي غلام حیدر او محمدسید ۹ – پښین ۲۶سپټمبر ۵۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان او محمدامین کوسه ۱۰ – کلا عبدالله ۲۷ سپټمبر ۱۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان او محمدامین کوسه ۱۱ – چمن ۲۸ سپټمبر ۴۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان ۱۲ – ګلستان ۲۸ سپټمبر ۱۶۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان ۱۳ – کوټه ۲۹ سپټمبر ۵۰۰ ماسپښین خان عبدالغفارخان ۱۴- کوټه ۲۹ سپټمبر مازیګر ۵۰۰ خان عبدالغفارخان ، فیض الله ، مولوي محمد عمر ، محمد فضل او میر غوث بخش ۱۵ – مچ ۳۰ سپټمبر ۷۵ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان ۱۶ – سیوۍ ۳۰ سپټمبر ۳۰۰ خان عبدالغفارخان ، خان عبدالصمد خان ۱۷ - اوسته ۱ اکتوبر خان عبدالصمد خان (۲۳) او محمدامین کوسه د خپلې اوږدې دورې په ترڅ د خان عبدالغفار خان د ويناوو لنډيز د هندوستان د آزادۍ، صوبې د اولس دپاره د صوبائي خودمختاري او ښۀ ژوند غوښتنه وه. د ږوب و غونډې ته د وينا کولو پر وخت خان عبدالغفار خان وويل:

"زما مقصد دادی چې تاسو د فرنګي دغلامۍ خلاص کړم، ما په ټولو هندوانو او مسلمانانو باندې ږغ کړئ دی. چې يو سئ، زۀ د فرنګي استعمار سره د عدم تشدد په اسلحه جنګېږم ، د جهان اولسونه خوشحاله دي، لاکن پښتانه پرېشانه دي، مونږ پښتانه وايو چې دا زمونږ قسمت دی ، لاکن دا غلطه ده، مهرباني وکړئ،قرآن پاک ولولئ.الله تعالْی وائي چې څوک خپل قسمت پخپله نۀ بدلوي ، زۀ ئې نۀ بدلوم (۲۴).

خان شهيد وويل ”انجمن وطن د خپلواکۍ بېرغ پورته کړئ دی. چې مطلب يې د مرئتوبه ځان خلاصول دي. لکه څنګه چې د سرحد پښتنو د عزت مقام تر لاسه کړئ دی. دغه عزت خان عبدالغفار خان زمونږ دپاره هم غواړي.دا ويل کيږي چې د بلوچستان اولس اصلاحات نۀ غواړي. دا سمه نۀ ده ، مونږ تل د خپلو قراردادونو د لارې د دې غوښتنه کړې ده.(۲۵)

پر دې موقع کمال الدين شيراني د يو قرارداد په ترڅ د صوبې دپاره د صوبايي خود مختاري غوښتنه وکړه ، او د برطانوي حکومت او قانون ساز اسمبلۍ د هغه وضعي سخته غندنه وکړه ، چې وائي د صوبې اولس اصلاحات او خود مختاري نۀ غواړي، دا د محمد علي جناح تر څوارلس نکات وروسته په باضابطه توګه د صوبايي خود مختاري دويمه غوښتنه وه.(۲۶)

ياد ساتل پکار دي چې د اوسته په اولسي غونډه کښې د رستم خان جمالي له خوا پر غونډه بريد وشو، محمد امين کهوسو او خان شهيد سخت ټپيان شول.خان شهيد او باچاخان دواړو په خپلو خپلو ژوند ليکونو کښې د دې واقعې يادونه کړې ده. په سيوۍ کښې چې خان شهيد کومه وينا کړې وه، هغه د دوو سټينو ګرافونو د لارې نوټ کړل شوې او د سرکار دپاره د اعتراض وړ او د خان شهيد په ضد يې مقدمه جوړه کړې وه، او د هندوستان د تحفظ د قانون لاندې نيول شوئ وو.

دکال ۱۹۴۰ د جنوري د يويشتمي نېټې د "استقلال " په ګڼه کښې د بلوچستان د حکومت په حقله د "ويشلو او ايل کولو " تر سر ليک لاندې يو مضمون چاپ شوئ وو، په کوم کښې چې د حکومت د هغو تګلارو سخته غندنه شوې وه، چې نن سبا يې د اولس په ضد خپلې کړي وې. هم د هغسي د ۲۸ مي نېټې په ګڼه کښې د يو اردو نظم تر څنګ د چارواکو له خوا د کرني او کروندګرو د مرستي نۀ کولو او د مزدورانو د اجرتونو د نۀ ورکولو او هغو د بې ځايه سختۍ سخته غندنه شوې وه.(۲۷)

لکه څنګه چې وړاندې وويل شو د" انجمن وطن "د ټول هند د سياسي ګوندونو سره پرله پسې تماسونه وو. د خان شهيد په نۀ موجوديت کښې هم دغه تماس به نيول کېدئ، ځکه چې خان شهيد به کله بند ته ولاړئ، نو بيا عبدالقادر کاسي او شيرمحمد غلزئي دغه چاري پر مخ بيولې.

په کال ۱۹۴۰ ء کښې د مارچ د مياشتې د دريمې څخه تر شپږمي پورې په ډهلي کښې په خپله کارنده غونډه کښې جمعيت علماء هند چې مشري مولانا کفايت الله کوله د مسلم نېشلسټ ګوندونو د يو خپلواک مسلم کانفرنس د راغوښتلو وړاندېز پاس کړ. په دغه ګوندونو کښې ټول هند مسلم مجلس ، مجلس احرار اسلام ، ټول هندمومن کانفرنس، خدايي خدمتګار تحريک ، انجمن وطن، ټول هند شيعه پوليټيکل کانفرنس، کرشک پرچا ګوند شامل وو. د دغه کانفرنس مقصد د مسلم ليګ د يو جلا رياست د غوښتنې برعکس د يو کمزور وفاقي رياست ، خپلواکو صوبو او مسلمانانو د حقوقو تحفظ وو. وروسته بيا دغه فارمولا په کال ۱۹۴۲ء او ۱۹۴۳ء کښې د لږ بدلون سره د جمعيت علماء هند سياسي پروګرام تشکيل کړ، او په کال ۱۹۴۵ ء کښې د هم د هغو قامي ګوندونو د يوالي سوب هم جوړ شو. (۲۸)

په دغه کانفرنس کښې ګډون دپاره د انجمن وطن ډله د ارباب عبدالقادر کاسي ، شيرمحمد غلزئي، ملک باران کديزئي،حاجي فقير محمد اتمانخيل ، او ملګري پکښي شامل وو. د اپرېل د مياشتې پر څلورويشتمه (۲۴) نېټه د کوټي څخه روان شو ، چې داسې په ټول هند آزاد مسلم کانفرنس کښې چې په ډهلي کښې کيږي ګډون وکړي.(۲۹)

خان شهيد لکه بيا بيا دا خبره مخ ته راغله چې د انجمن وطن ، په يولس کلن تاريخ کښې ډېر زيات فعال پاته شوی. د جمعيت علماء هند، خدايي خدمتګار، کانګرس، احرار او دهندوستان نورو لويولويو ګوندونو سره تل په تماس کښې پاته شوئ ، جمعيت علماء هند په خپل تاريخ کښې د فخر بلوچستان او فخر وطن په نومونو ياد کړئ دی.(۳۰)

انجمن وطن د تنظيم کاري د پلوه هم ځان ته خپلې ځانګړتياوې ساتلې وې. دا وخت چې دوه کاله يې پورته کيدوته نزدې شول، نو بيا يې د کلني کنونشن پرېکړه او دا ځل يې خپل دا کلنی کنونشن په لورالائي کښې اعلان کړ.لورالائي تر کوټي وروسته تر ټولو فعال مرکز پاته شوئ دی.دا وار هم جواهر لال نهرو ، خان عبدالغفار خان ، امير محمد خان هوتي، او نورو مخورو ته د ګډون بلنه ورکړل شوه. ياد ساتل په کار دي ، د کال ۱۹۴۰ ء په جريان کښې خان شهيد بندي کړل شوى وو. هغه خان عبدالغفار خان د دورې پر موقع چې په سيوۍ کښې پر ۳۰ ستمبر ۱۹۳۹ء کوم تقرير کړئ وو، هغه د سرکار دپاره دا اعتراض وړ وو، خو بيا هم د انجمن وطن،فعاليتونه روان وو. او په کاسي کلا کښې د ارباب عبدالقادر کاسي تر مشري لاندې د مئی پر شپږويشتمه ۲۶ اولسي غونډه شوې وه، او ورسره د مئی پر يو دېرشمه۳۱ نېټه د يوسف عزيز مګسي ورځ د کوټي پرته په لورالائي ، سيوۍ ، کښې لمانځل شوې وه. د کلني کنونشن د تياريانو په لړ کښې د جولايي پر يولسم ۱۱ نېټه په کوټه کښې و شوه. و دې غونډې ته د جمعيت علماء هندعطاء الله شاه بخاري د انجمن وطن او خان شهيد مبارزه عين د اسلام سره سمه وبلله.او پر اولس يې غږ وکړ ، چې د انجمن وطن ملاتړ وکړي، د مئی د مياشتې پر يو دېرشمه ۳۱ نېټه د يوسف عزيز مګسي د ورځي په مناسبت چې په لورالايي کښې ارباب عبدالقادر کاسي کوم تقرير کړئ وو، هغه هم د سرکار ناخوښه وو، او دی يې ونيوئ. او د جولائي پر څوارلسمه۱۴ په ضمانت خوشی کړل شو.(۳۱).

د حکومت تل دا هڅه وه، چې د انجمن وطن فعاليتونه پر ځای ودروي، ځکه د دې ځای حکومت د اګست د مياشتې پر شپږمه ۶ نېټه کال ۱۹۴۰ء د بهارني چارو سيکتر سر اولف کيروته وليکل ، چې جواهر لال نهرو او خان عبدالغفار خان د انجمن وطن و کلني کنونشن ته را روان دي، نو مونږ ته څه کول په کار دي.(۳۲)

د سرکار د خوا په سمدستي توګه د دغه مشرانو و صوبې ته په راتګ بنديز ولګېدئ. البته د خپل ټاکلي وخت سره سم د انجمن وطن کلنۍ غونډه د شير محمد غلزئي تر مشرۍ لاندې پر پنځه ويشتم ۲۵ شپږويشتم ۲۶ ، اوويشتم ۲۷ ، ستمبر کال ۱۹۴۰ ء په لورالائي کښې و شوه. د کنونشن د پيل د مخه ملي اتڼ وشو، په خپله صدارتي وينا کښې شير محمد غلزئي د انجمن وطن ، د جوړېدو پر مقصدونو رڼا واچوله ، او دهندوستان د خپلواکۍ غوښتنه يې وکړه.د دويمي ورځي و غونډې ته د وينا کولو پر وخت خان شهيد د هندوستان د بشپړه خپلواکي غوښتنه وکړه، او پر قلات رياست يې د فرنګي استعمار د پاليسي د خپلولو غندنه وکړه، او زياته يې کړه، چې د قلات د رياست چارواکي د خپلواکي په لاره کښې خنډونه اچوي. او د قلات سټېټ نيشنل ګوند د مشر عبدالرحيم سره يې بد وضعه ساتلې ده. خان شهيد د يو قرار داد د لارې د هند او د صوبائي حکومت له خوا د جواهر لال نهرو او خان عبدالغفار خان و صوبې ته په راتګ د بنديز غندنه و شوه. د وروستي ورځي په قراردادونو کښې کارنده جرګې ته واک ورکړل شو چې د را روان کال پروګرامونه ترتيب کړي.او بايد په خپلو پروګرامونو کښې د صوبې د اولس و ګټو ته لومړيتوب ورکړي. ورکنګ کمېټۍ ته واک ورکړل شو. چې بايد د هندوستان د خپل واکۍ په لاره کښې د کانګريس ملاتړ وکړي. خان شهيد پر مخ زياته کړه.چي ځايي حکومت د انجمن وطن په لاره کښې خنډونه اچوي. او ورسره هغه چلن نۀ کوي، چې په نورو صوبو کښې د سياسي ګوندونو سره کيږي، د صوبه خيبر پښتونخوا ( د هغه وخت سرحد) د قانون ساز اسمبلۍ غړی امير محمد خان هوتي په خپله وينا کښې وويل ، ”چي هر ځای بدلون د خوارانو د خوا راغلئ دی. بډايي خلګ خو تل د خوشحالۍ او آرام ژوند تېروي، دۀ په صوبه سرحد (اوسنۍ خيبر پښتونخوا) کښې د خدايي خدمتګارانو د سرښندونو يادونه وکړه. او وويل ، چې د دغو سر ښندنو په نتيجه کښې صوبې ته صوبايي خود مختاري تر لاسه شوې ده. د خدايي خدمتګار او انجمن وطن مقصد يو دی“.(۳۳)

په دغه کلني کنونشن کښې شيرمحمد غلزئي د انجمن وطن مشر و ټاکل شو. او وروسته د يو اخباري بيان د لارې عبدالصمد خان اڅکزی، ولي محمد مر غزانی ، ديوان دنومل ، نواب زاده شهباز خان نوشيرواني ، سردار باران خان کديزی، مولاناممدوح اخوندزاده کديزی، د کارنده جرګې غړي و ټاکل شو.

"انجمن وطن "په خپل ټول يولس کلن عمر کښې دومره فعال پاته شوی، چې دصوبې په کونج کونج يې د هندوستان د خپلواکۍ د لوی مقصد سره سره د صوبې د اولس د سياسي ،اقتصادي، او ټولنيز حقوقو سره ډېرې وړې وړې ستونځي هم په پام کښې ساتلي دي.د جنوري د مياشتې پر شپږويشتمه ۲۶ نېټه کال ۱۹۴۱ء د کوټې په مکموهن پارک کښې د هندوستان د خپلواکۍ د ورځې د لمانځلو په لړ کښې و اولسي غونډې ته د وينا کولو پر وخت خان شهيد وويل ” د نن څخه لس کاله وړاندې کانګرس د نړۍ د نورو هيوادونو په څېر د مريتوب څخه د ځان ساتلو او خلاصولو دپاره د بشپړه خپلواکۍ پرېکړه کړې وه. دهغه راهسي د فرنګي سرکار او د هندوستان د اولس تر منځ دغه دخپلواکۍ جنګ روان دی“(۳۴)

د هم دغه کال د فروري د مياشتې پر اوومه نېټه پر کاکړي جومات لورالائي کښې د انجمن وطن و يوې غونډې ته د وينا کولو پر وخت خان شهيد وويل ،” ډېر لږ وخت کيږي چې زۀ دلته راغلی وم ، لاکن که د نړۍ پر بدلېدونکو واقعاتونظر واچول شي. نو داسې معلوميږي لکه ډېر زيات وخت چې تېر شوی وي ، سوب يې دادی ، چې نړۍ په کومي تيزي سره د بدلون په لور روانه ده، نو د هغې د انساني عقل او فکر پرته بل هيڅ شی ادراک نۀ شي کولئ.ځکه په دغه لنډ وخت کښې د ډيرو قامونو لکه يونان او اټلي تر منځ جنګ په افريقه کښې انګرېزانو پر اټلي بريد او هم د هغۀ په جواب کښې جنګ روان. مونږ ته هم اوس دا ډيره ښه موقع په لاس راغلې ده، چې د خپل مريتوب څخه ځان خلاص کړو؛ او د هندوستان د خپلواکۍ په لاره کښې مبارزه ګړندۍ کړو“.(۳۵)

چي د کال ۱۹۴۲ ء د اګست د مياشتې پر اتمه نېټه په بمبۍ کښې د ټول هند کانګرس کمېټۍ خپل مشهوره قرار داد "هندوستان پرېږدئ" پاس کړ، او د ډېر ژر د هندوستان د بشپړه خپلواکۍ دپاره يې د عدم تشدد د اصولونو سره خپله مبارزه پيل کړه، تر هغه دوې ورځې وروسته ګاندهي چې او د کارنده جرګې غړي ونيول شو.(۳۶)

په دې لړ کښې انجمن وطن د هندوستان د نورو ګوندونو سره څنګ په څنګ د دغه قرارداد مرسته وکړه. او خپل جدوجهد يې لا ګړندی کړ. چې په نتيجه يې دا شوه، چي د اګست د مياشتې پر درويشتمه نېټه د انجمن وطن د کارنده جرګې اووه۷ غړي ونيول شو.(۳۷)

په دغه غړو کښې خان شهيد ، شيرمحمد غلزئی ، ارباب عبدالقادر کاسی، ملک سيد محمد خان کاسی، هيټهـ د نومل، او سردار اجيت سنګهـ شامل وو.(۳۸)

خان شهيد د مئی پر يويشتمه ۲۱نېټه کال ۱۹۴۳ ء را خوشی کړل شو. او خپلې مبارزې ته يې د نوي سره دوام ورکړ. د کال ۱۹۴۴ ء په جريان کښې د سندهـ د بيلابيلو برخو دورې وکړې، چې په کښې جيکب آباد، ټنډو آدم، او نواب شاه سيمې شاملې دي. د کال ۱۹۴۵ ء د مئی پر پنځمه۵ او شپږمه ۶ نېټه په سهارن پور کښې د مولانا حسين احمد مدني تر مشرۍ لاندې د جمعيت علماء هند د مجلس عاملې په غونډه کښې ګډون وکړ. په دغه غونډه کښې پرېکړه و شوه، چې د اوسني (يعني هغه وخت) جمود او تعطل د قام او ملت دپاره ډېر تاواني دی. او د هغۀ تجويز ملاتړ وشو.چي د لاهور په غونډه کښې په کال ۱۹۴۲ ء کښې پاس کړل شوئ وو. په هغه تجويز کښې د مسلمانانو څخه غوښتنه شوې وه، چې د وخت نزاکت او د خپل منځني بېلتون او د حالاتو په سمه توګه د ادراک کولو دپاره بايد يو د بل سره لاس و ګريوان نۀ شو. او د مسلمانانو څخه دا غوښتنه هم وشوه. چې داسلام او قام ږغورنی (نجات) دپاره خپل منځني اختلافات ليري کړي، او د دلائلو د منطق د لارې د ستونځو د حل لاره و لټوي(۳۹).

په کال ۱۹۴۵ کښې يې په نوي دهلي کښې د برطانيې پر حکومت د ډيډلاک د ختم کولو ږغ وکړ، او د هندوستان د سياسي مخورو سره يې د صوبې د راتلونکي حالاتو په حقله په تفصيل خبرې وکړې.(۴۰)

د بيرته را ستنېدو سره يې په ټوله صوبه کښې خپل جدوجهد لا پياوړی کړ، چونکه دا صرف د هندوستان د خپلواکي مرحله قريب شوې ده او خان شهيد په دې فکر کښې و، چې څنګه بايد او د خپلواکۍ په دې مرحله د ځان يعني د اولس دپاره د سباؤن د ټاکلو لارې چاري ولټول شي، بالخصوص پښتانه څنګه د خپلواکۍ د دغه مبارزې ګټه تر لاسه کړي.د بېلا بيلو مجلو او ورځ پاڼو د لارې خان شهيد خپل موقف يعني دريځ ډېر څرګند کړی وو. د مئی د مياشتې پر پنځمه نېټه کال ۱۹۴۶ ء دی يو وار نيو دهلي ته ولاړئ، چې د قلات سټيټ نيشنل ګوند عبدالرحيم خواجه خيل يې هم ملګری وو.(۴۱)

د مئی کال ۱۹۴۶ ء د اوولسمي نېټې د پښتون په ګڼه کښې يې د"بلوچستان او آزادي "تر سر ليک لاندې خپل ټول وړاندېزونه وړاندې کړل چې مقصد تر خپلواکۍ وروسته د دې صوبې د پښتنو د سباؤن پريکړه وه ، او په دې خپل تفصيلي مضمون خان شهيد د پښتانه د ملي وحدت ډېر ښکاره تجويز وړاندې کړ، او صوبې يعني سهېلي پښتونخوا د پښتنو د برخه ليک او سباؤن معامله يې ټولو پښتنو ته وړاندې کړه.(۴۲)

خان شهيد چې اوس په دې نتيجه رسيدلئ وو، چې زياته د هندوستان خپلواکي ډېره رانزدې ده ، نو يې د هندوستان د ټولو ګوندونو د مشرانو سره ليدنې کتنې وکړې.په دې لړ کښې د جون دمياشتې پر اوومه نېټه کال ۱۹۴۶ ء د کوټې څخه ډيلي ته روان شو.چي د مسلم ليګ د مشر محمد علي جناح سره وويني.د دغه ملاقات بندوبست د مسلم ليګ بلوچستان د څانګي د مشر قاضي عيسْی له خوا شوئ وو.(۴۳)

د جولايي کال ۱۹۴۶ء په لومړنيو شپو کښې انجمن وطن پرېکړه وکړه ، چې د دستورساز اسمبلۍ په چوڼ کښې به برخه اخلي. او خان شهيد يې دخپل اميدوار په ډول وټاکئ.(۴۴)

د جولائي د مياشتې پر لسمه نېټه بمبۍ ته ولاړئ ، چې په دستور ساز اسمبلۍ کښې د نمائندګي دپاره د ابوالکلام آزاد او جواهر لال نهرو سره وويني(۴۵)

د" انجمن وطن " په نظرکښې تر دا وخت تقسيم او خپلواکۍ وروسته د پښتانه د سباؤن ستونځه ډېره جدي وه. کله چې د قلات خان د انګرېزانو څخه د تقسيم وروسته دا غوښتنه وکړه چې بايد د کوټي ښار چې د قلات د رياست څخه انګرېزانو په Leaseاخيستئ دی. بايد بيرته و قلات رياست ته ورکړل شي. په دې خبره خان شهيد ډېر سخت احتجاج وکړ، او دا خبره يې سپينه کړه ، چې کوټه د افغان وطن برخه ده. او د برطانوي بلوچستان چې غوڅ اکثريت د پښتانه دی په کښې مرکز دی.او و قلات رياست ته د ورکولو هيڅ پوښتنه نۀ راپورته کيږي. او په دې حقله يې د هندوستان د ټولو ګوندونو د مشرانو بشمول جواهر لال نهرو سره تماس ونيوئ.جواهر لال نهرو دجولايي د مياشتې پر لسمه (۱۰) نېټه د کال ۱۹۴۶ ء په يو ليک کښې خان شهيد ته يقين ورکړ، چې د کوټي و قلات رياست ته ورسپارلو هيڅ جواز نۀ شته. او دا به د برطانوي بلوچستان يعني سهيلي پښتونخوا برخه وي.(۴۶)

کله چې کرپس مشن و مخ ته ګاندهي چې د بلوچستان يعني سهيلي پښتونخوا د نمائندګي خبره را مخ ته کړه، نو ورته وويل شو. چې امکان دا دئ ، چې بلوچستان به د ايډوائزري کميټۍ په دائره کار کښې شامل کړل سي. که څه هم وروسته دا کمېټۍ د قانون ساز اسمبلۍ د خوا اعلان هم کړل شوه ، چې وروسته به يې تفصيل راسي، خو تر پايه ورباندې عمل و نۀ کړل شو او بيا چې کله د کانګريس ګوند مشر جواهر لال نهرو د دسمبر د مياشتې پر دوويشتمه (۲۲) نېټه کال ۱۹۴۶ء د ټول هند کانګريس کمېټۍ و مخ ته د هندوستان د تقسيم په حقله قرارداد وړاندې کړ، په هغه کښې يوازنی بدلون د خان شهيد له خوا اوشو، چې مقصد يې په پيراګراف دريم کښې د ګروپ بندي څخه د ځان ساتلو سيمو لکه آسام ، سرحد ، او پنجاب د سکهانو سره د بلوچستان اضافه کول وو. د دغه بدلون يعني تر ميم په حق کښې نهه نوي۹۹ رايې (ووټونه) او په مخالفت کښې دوپنځوس۵۲ رائې (ووټونه) راغلل.(۴۷)

مارچ کال ۱۹۴۷ء کښې د هندوستان د قانون ساز اسمبلۍ له خوا خان عبدالغفار خان، خان شهيد او مهر چند کنه د دې کار دپاره و ټاکل شو، چې د شمال مغربي سرحدي صوبې دپاره خان عبدالغفار خان او برطانوي بلوچستان چې غوڅ اکثريت د پښتانه دی، دپاره خان عبدالصمد خان به د خلګو سره ويني ، تماس به نيسي، او د نوي اساسي قانون (ائين) دپاره به تجويزونه وړاندې کوي. که څه هم دغه ايډوائزري کمېټۍ تر پايه جوړه نۀ کړل شوه، البته په دې حقله د خان شهيد ، د هندوستان د حکومت او د صوبې دAGG تر منځ په ډېر تفصيل سره خط و کتابت وشو. د مارچ د مياشتې پر شلمه نېټه د صوبې AGG و هندوستاني حکومت ته وليکل، چې خان عبدالصمد خان سره زمونږ رابطه شوې ده ، او هغه د بلوچستان د نوي ائين دپاره يوه کتابچه هم مونږ ته راښکاره کړه ، چې بېلابېل وړاندېزونه په کښې موجود ؤ.(۴۸)

د مارچ د مياشتې پر شلمه نېټه خان شهيد و AGG جيفري فرير ته په يو تفصيلي ليک کښې د خپل مجوزه دورې، د خلګو سره د تماس نيولو او وړاندېزونو را ټولو په حقله په تفصيل وليکل ، او په دې ترڅ کښې د لاندې کتابونو غوښتنه وکړه.

۱: د بلوچستان د ګزيټير بشپړه سيټ

۲: امپريل ګزيټير بلوچستان او سرحد

۳: د سرحد ګزيټير

۴: ايچي سن معاهدات(۴۹)

د اپريل د مياشتې پر لسمه نېټه کال ۱۹۴۷ء حکومت د صوبې و ټولو پوليټيکل ايجنټانو ته امر وکړئ، چې د ائين ساز اسمبلۍ له خوا خان عبدالصمد خان اڅکزي ته واک ورکړل شوئ دی.چي هغه دي په غير رسمي توګه د خلګو سره وويني، او دۀ چې هغه څه چې له مونږ څخه يې غوښتي وو، ورکړل شوي دي. اوتاسو ټولو ته امر درکوو ، چې دی هر ځای ته ولاړ شي بايد مرسته ورسره وکړل سي.(۵۰)

دلته دا خبره هم د يادونې وړ ده ، چې انجمن وطن، او خان شهيد په دې تکل کښې وو، چې بايد د هندوستان تر وېش وروسته پښتانه يو ملي وحدت جوړ کړي، او تر هر چا زياتو سر ښندونو ورکولو وروسته بايد د دې سر ښندنو ګټه هم تر لاسه کړي، خان شهيد په دې باچا خان او خدايي خدمت ګار تحريک سره په پرله پسې ډول تماس کښې پاته شوئ دی.او په دې حقله يې د ټولو پښتنو په نامه تفصيلي تجويزونه هم وړاندې کړل،چي نن هم زمونږ د ملي يوالي دپاره د هغو پرته بله لار نۀ شته.خان شهيد دا وړاندېزونه وړاندې کړل چې بايد اوس مونږ پښتانه پخپله سره کښېنو، که هغه د سرحد دي، او که په بلوچستان کښې دي سر سره خلاص کړو، او د سباؤن لاره و ټاکو.(۵۱)

د اپرېل د مياشتې پر څلورمه نېټه کال ۱۹۴۷ء د ماښام نهه بجې آل انډيا ريډيو اعلان وکړ، چې انجمن وطن د هغو سيمو چې د چېف کمشنر تر ولکه لاندې دي، دپاره د ائيني تجويزونه د راغونډولو دپاره خپله يوه کمېټۍ جوړه کړې ده، او د دغه کمېټۍ راټول کړل شوي وړاندېزونه به د ائين ساز اسمبلۍ د وړوکې کمېټۍ (Sub committee) مخ ته وړاندې کيږي. عبدالصمدخان اڅکزی به د دغه کمېټۍ مشر وي.(۵۲)

د مارچ پر ۲۸م کال ۱۹۴۷ء بولان هفت روزه خبر ورکړ، چې خان عبدالصمد خان لګيا دی، د خلګو سره ويني، چې داسې تر صلاح و مشورو وروسته د هغو د را روان سباؤن دپاره يوه تګ لاره وټاکي ، چې داسې د هغو سباؤن خوندي کړل سي. (۵۳)

انجمن وطن چې څومره د پښتنو د حقوقو دپاره جدي وو، هم هغسي د نورو قامونو د حقوقو هم خيال ساتلئ دی. د اپريل کال ۱۹۴۷ ء په مياشت کښې د رياست قلات د مشر خان قلات سره تر ليدو وروسته په ډاګه د رياست قلات د يو خپلواک رياست په حيث د غوښتني ملاتړ وکړ، او ورسره يې دا اعلان هم وکړ، چې څوک څنګه اوسېدل غواړي، بايد هم د هغۀ حق ورکړل سي.(۵۴)

کله چې د هندوستان د تقسم خبره ډېره په ډاګه شوه لا کن بيا هم د پښتنو سرنوشت لا په تياره کښې وو.نو ټولو پښتنو يوه نمائنده جرګه په بنو کښې د جون د مياشتې پر يويشتمه ۲۱ نېټه د خان امير محمد خان هوتي تر مشرۍ لاندې و شوه.او ټولو پښتنو چې خان شهيد او باچاخان هم پکښي ګډون درلود.دا پرېکړه وکړه. چې بايد په هندوستان کښې د پښتنو يو خپلواک مملکت جوړ کړل سي.چي د هغې د ائين بنياد اسلامي ، جمهوري پر انصاف او مساوات ولاړ وي.(۵۵)

کله چې په ۱۷ م جولائي کال ۱۹۴۷ء کښې افغان حکومت د هندوستان څخه د خپلو هغو سيمو چې د ډيورنډ او ګندمک د لوظ نامو لاندې جلا کړل شوي وې ، بيرته غوښتنه وکړه (۵۶).

خان شهيد د افغان حکومت د دغه غوښتني ملاتړ وکړ، او په دې حقله يې د هندوستان د حکومت د رويې کلکه غندنه وکړه.(۵۷)

په دې حقله خان شهيد د جولائي د مياشتې پر نولسمه نېټه نوی ډهلي ته روان شو. او داګست د مياشتې تر لومړۍ نېټې پورې هلته پاته شو.او هلته يې مسلسل د پښتو د سرنوشت په حقله د خلګو سره او مخورو سره وليدل.تردې وروسته يې د کراچي ، او سهيلي پښتونخوا بېړنی دوره وکړه، او خلګو سره کلکي مشورې وکړې،د دسمبر په مياست کښې لومړی کراچي وروسته نوی ډهلي ته ولاړئ، هلته يې د خان عبدالغفار خان ، جي ايم سيد، عبدالمجيد سندهي ، سره وليدل. او ټول ډېر ژر د يو سياسي ګوند پاکستان پيپلز آرګنائزېشن ، په جوړولو متفق شو. لا کن دا وخت اوبه تر ورخ تيرې شوې، مارچ کال ۱۹۴۸ء د اوږدۀ بند دپاره ونيول شو، او انجمن وطن باندې هم بنديز ولګېدئ.(۵۸)

دلته د دوو خبرو سپيناوی اړين دی، يو دا چې انجمن وطن، کله هم د کانګرس ګوند برخه نۀ دی پاته شوى او نۀ کله پکښي ضم کړل شوئ دی.تل د کانګرس سره ديو داتحادي سياسي ګوند په حيث خپله مبارزه تر سره کړې ، بله دا چې دجرمن ليکوالMartin Axmann دا خبره هم بيخي ناسمه ده، چې انجمن وطن ، د خپلواکۍ پر ځای د صوبايي خودمختاري په مبارزه کښې بوخت پاته شوئ، او مرام يې خپلواکي نۀ ، بلکه صوبايي خود مختاري او د صوبې دپاره اصلاحات وو.(۵۹)

ځکه تاسو وليدل ، انجمن وطن خپله مرام نامه د هندوستان د بشپړه خپلواکي د غوښتني پيل کړی و، او د استقلال، لومړۍ ګڼه کښې په سر مقاله کښې خان شهيد د هندخپلواکي لومړی هدف ګرځولئ وو. او دا بيا بېله خبره ده، د يو قامي نمائنده سياسي ګوند په حيث انجمن وطن د اولس هر ورځنۍ ستونځو ته هم پاملرنه کړې وه.د زمين دار ورځ پاڼي د کال ۱۹۳۴ء هغه خبرې بيخي سمي ثابتي شوې، چې ويلي يې وو”په بلوچستان کښې چې قامي بيداري لهر څومره خور شوئ دی، او د بلوچستان پر تورو فضاګانو چې کومه رڼا هره خوا ښکاري، د مير عبدالعزيز کرد، او عبدالصمدخان اڅکزی پر لاره تلونکي بې شماره ځوانان راپورته شوي دي.او هغه ورځ ليري نۀ ده چې د بلوچستان اولس به د مريتوب زنځيرونه ماتوي او د خوښۍ په چاپيرچل کښې به ژوند تېروي“.(۶۰)

دا خبره په لږ موده يعني ۱۳ کاله کښې سمه ثابته شوه.

مأخذات و حواله جات

(۱) بلوچستان ميں اردو صفحہ ۱۱۴ ، ڈاکٹر انعام الحق کوثر ، مرکزى اردو بورڈ کلبرگ لاہور (نومبر ۱۹۶۸ء )

(۲) Baluchistan weekly intelligence Bureau Summaries L / P&S; / 12 /3217/ ACC 1677 Year 1938

Summary No 21 – Dated 27 May 1938 –Page 15-17 National Documentation wing Islamabad

(۳) "Abid" Weekly summary No 35 Dated 2^nd September 1938 page 14

" (۴)Abid" Weekly summary No37 Dated 16 September 1938 page 13-15

(۵) "Abid" Weekly summary No ۴۲ Dated 21 October 1938 page 15

(۶) "Abid" Weekly summary No43 Dated 28 October 1938 page 13

(۷) روزنامه انقلاب لاهور ۷م دسمبر ۱۹۳۳ء

(۸) "Abid"Weekly summary No47 Dated 25 November 1938 page 14

(۹) "Abid"Weekly summary No48 Dated 2 December 1938 page 12

(۱۰) "Abid"Weekly summary No49 Dated 9 December 1938 page 10

(۱۱)Baluchistan weekly intelligence Bureau weekly Summaries L / P&S; / 12 /3218/ ACC 1678

Summary No 5 – Dated 3^rd Feb 1939 –Page 12-14 NDW Islamabad Year 1939

(۱۲) "Abid" Weekly summary No10 Dated 10 March 1939 page 10

(۱۳) "Abid" Weekly summary No1 Dated 21 April 1939 page 11

(۱۴) "Abid" Weekly summary No20 Dated 19 May 1939 page 10

(۱۵) "Abid" Weekly summary No23 Dated 9 June 1939 page 10

(۱۶) "Abid " Weekly summary No25 Dated 23 June 1939 page 11-21

(۱۷) "Abid "Weekly summary No30 Dated 28 July 1939 page 9-10

(۱۸) "Abid "Weekly summary No31 Dated 4 August 1939 page 1 ۶-۱۷

(۱۹) "Abid "Weekly summary No33 Dated 18 August 1939 page 18

(۲۰) "Abid "Weekly summary No34 Dated 25 August 1939 page 9

(۲۱) "Abid "Weekly summary No38 Dated 23 September 1939 page 12

(۲۲) "Abid "Weekly summary No39 Dated 30September 1939 page 10-16

(۲۳) "Abid "Weekly summary No40 Dated 7 October1939 page 9

(۲۴) British Baluchistan A. Aziz Luni Fazlee sons Karachi 2003 page 321

(۲۵) -----Abid ---------page 320

(۲۶)-----Abid ---------page 321

(۲۷) "Abid "Weekly summary No6 Dated 9Febuary 1940 page

(۲۸) جمعيت علماء ھند – دستاويزات مرکزى اجلاس هائ عام ۱۹۱۹ – ۱۹۴۵ صفحہ ۲۶-۲۷

(۲۹) "Abid "Weekly summary No18 Dated 23 May 1940 page 12

(۳۰)جمعيت علماء ھند – دستاويزات مرکزى اجلاس هائ عام ۱۹۱۹ – ۱۹۴۵ صفحہ ۳۵

(۳۱) "Abid "Weekly summary No29 Dated 29 July 1940 page 10-11

(۳۲) New Delhi of India No 522 – 5 / 13 – mis/ 40- D 4932 – N/ 40 N.A.

(۳۳) "Abid "Weekly summary No40 Dated 4 October 1940 page 9-14

(۳۴) هفته وار استقلال ، کو ټه ۲ فروري ۱۹۴۱ ء

(۳۵) هفته وار استقلال ، کوټه ۱۶ فروري ۱۹۴۱ء

(۳۶) The Cambridge History of India v-vi page 650

(۳۷) پاکستان کى سياسى تاريخ جلد ۷ ، زاھد چوھدرى صفحہ ۵۵

(۳۸) British Baluchistan page 329

(۳۹) جمعيت علماء ھند ، دستاويزات ، جلد دوم ،صفحہ ۸۳۳

(۴۰) روزنامہ نوائے وقت لاہور. ۳۱ مئی ۱۹۴۵ء

(۴۱) Political Agent Quetta Pishin , Secret File 2 – 1949

Abdul Samad khan Achakzai, his activities and arrest

(۴۲) "پشتون" سردرياب ۱۷ مئی ۱۹۴۶ ء ، مخونه ۳-۸

(۴۳) Daily Dawn New Delhi 8 June 1946

(۴۴) روزنامہ نوائے وقت لاہور ، ۶ جولائى ۱۹۴۶

(۴۵)روزنامہ نوائے وقت لاہور ، ۶ جولائى ۱۹۴۶

(۴۶) Baluchistan papers Serial 321 page 496-497

(۴۷) مولانا آزاد اور قوم پرست مسلمانوں کى سياست ، صفحہ ۴۰۱

(۴۸) Basta No 25 Register s # 4 Archival No AGG.v.1 387 page 29 year 1946

(۴۹) "Abid " page 31

(۵۰) "Abid " page 62

(۵۱) هفت روزه پښتون ،سردرياب ۹ -اپريل ۱۹۴۷ء

(۵۲)Basta No 25 Register s # 4 Archival No AGG.v.1 387 page 75 year 1946

(۵۳) "Abid " page 93

(۵۴) روزنامہ نوائے وقت لاہور ، ۲۷- اپريل ۱۹۴۷ ء

(۵۵) د پښتونستان مسئله د حق خود اراديت په رڼا کښې ، مخ ۲۱۷

(۵۶) Pak Afghan Discord page 109

(۵۷)Political Agent Quetta Pishin , Secret File 2 – 1949 page 25

Abdul Samad khan Achakzai, his activities and arrest

(۵۸) Abid ------------

(۵۹) Back to the Future page 161

(۶۰) روزنامہ زميں دار لاہور ، ۴ مارچ ۱۹۳۴ ء

مأخذات و حواله جات تفصيل

National Documentation wing Islamabad

1. Baluchistan weekly intelligence Bureau Summaries L/P&S;/12/3217/AccNo 1677 Year 1938

2. Abid ______3218 Acc No 1678 year 1939

3. Abid ______3219 Acc No 1679 year 1940

Provincial Archive Baluchistan Quetta

1. Basta No 25 Register serial No 4Archival No AGG.v.1 387 page 29 year 1946

2. Political Agent Quetta Pishin, Secret File 2 – 1949 page 25

Abdul Samad khan Achakzai, his activities and arrest

National Archive of India

1. Secret No 522 –s/ 13 – mis / 40 – D 4932 – no 40

English Books

1. British Baluchistan A. Aziz Luni Fazlee sons Karachi 2003

2. Pak Afghan Discord. Maharanis Ali Pakistan study centre UOK 1990

3. The Cambridge History of India v-vi. Edited by H.H Do dwell, M.A.S Chard & Company Delhi Marh1958

4. Back to the Future. Martin Axmann Oxford University press 2009

5. Baluchistan papers, Dr Hamid Baloch.sayad Hashmi reference library Malir River Bridge Mallok Hotel Malir Karachi

Urdu Books

۱. مولانا ابوالکلام آزاداور قوم پرست مسلمانوں کى سياست ، محمد فاروق قريشى تخليقات لاہور ، سن ۱۹۹۷ء

۲.پاکستان کى سياسى تاريخ، بلوچستان مسئلہ خودمختارى کا آغاز، جلدنمبر۸ ، زاہد چوھدرى ، اداره مطالعہ تاريخ ، لاہور. ۱۹۹۴ء

۳.جمعيت علماء کيا ہے؟ مولانا سيدمحمد ميا، شعبہ نشر و اشاعت، جمعيت علماء اسلام پاکستان ،سال نہ دارد

۴. جمعيت علماء ھند ، دستاويزات ، مرکزى اجلاس عام ، ۱۹۱۹-۱۹۴۵ ، پروين روزينہ، جلد اول و دويم ، قومى اداره برائے تحقيق و تاريخ اسلام آباد، سن ۱۹۸۱ء

۵.بلوچستان ميں اردو ، ڈاکٹرانعام الحق کوثر، مرکزى اردو بورڈ لاہور، کال ۱۹۶۸ء

پښتو کتابونه:

۱. د پښتونستان مسئله د حق خود اراديت په رڼا کښې ، محمد ابراهيم عطائي، کال ۱۳۴۸هـ ش (۱۹۶۹ء) کابل افغانستان

ورځ پاڼي او مجلې (اردو)

۱. روزنامه زميندار لاهور

۲. روزنامه نوائې وقت لاهور

۳. هفت روزه استقلال ، کوئټه

۴. روزنامه انقلاب لاهور

(انګريزي)

1. Daily Dawn Delhi

(پښتو)

۱. هفت روزه پښتون، سردرياب پښتونخوا

د لوړې حوصلې خاوند

ډاکټر لياقت تابان

د يو چا شخصيت د هغه د ژوند امېل وي او د يو چا ليک د هغۀ د شخصيت هينداره وي، ځکه نو ښۀ شخصيت دا ښه دروند امېل په ډول وي کوم چې و دغه شخصيت ته نوره ځلا وربخښي. د چا شخصيت که څوک په خپلو سترګو وويني او مشاهده يې کړي خو ډېره ښه خبره ده او که چېري يو څوک حيات نۀ وي نو هم څۀ د پرېشانۍ خبره نۀ ده، د نن سبا جديد تحقيق د سائنس په برکت زمونږ دا لانجه هم را هوارهه کړې ده او د يو چا شخصيت مونږ د هغۀ په ليک او کردار کښې هم سنجولاى شو، کوم چې د نفسياتي تنقيد کرشمه ده، نفسياتي کره کتنه مونږ ته د يو چا د شخصيت سره د هغه په ليک کښې هم ډېر څه را په ګوته کوي خو شرط دا دى چې لوستونکى به د نفسياتي تنقيد په ابجد او اصولو پوه وي.

کله چې مونږ دا اصولونه مخته کښېږدو او د خان شهيد عبدالصمد خان اڅکزي شخصيت او فن وپلټو نو ډېر نوي شيان زمونږ مخې ته راځي او بيا چې دا شيان مونږ په سائنسي اصولو وتلو نو دا هم نوي نوي پايلې شندي، خو د دې ټولو دپاره لازمه ده چې د يو چا سره د هر ډول فکري، شخصي، سياسي او قبايلي اختلاف لرلو برسېره بايد د هغۀ شخصيت او فن په خلاص زړۀ، پراخ ذهن او خلاصو غوږو واوري، وګوري، ولولي او پلټي او بيا د هغۀ شخصيت په اړه يو شخصي او ټولنيز نظر جوړ کړي.

مونږ او تاسو دا وخت په يو ډېر ښۀ تالارکي په ارامه په پستو چوکيو کښې په ښو جامو کښې په يوه غونډه کښې ناست يو او دا هرڅۀ زمونږ په خوښه روان دي، فرض يې کړئ پر مونږ دلته يو امر کيږي چې تاسو ټول د درو يا څلور ساعتو دپاره د دې تالار څخه بهر وتلاى نۀ شئ، او ټول دلته محاصره ياست نو تاسو څۀ اټکلوئ؟.

څو کسان به ترپايه په مونږ کښې په ارام او سکون کښېني؟. يقيناً دا شمېر به بېخي کم وي، ولې انسان په ځانګړې توګه پښتون هيڅ بې اصوله او بې ځايه بنديز زغملاى نۀ شي.

اوس په دغه ډول ستاسو و مخته د خان شهيد د زندان د شپو يوه لنډه حقيقي خاکه وړاندي کوم، دا تاسو په غور واورئ وروسته به په دغه خبرې کوو.

"خان شهيد په لومړي ځل په کال 1930ء کښې د 23 کالو په عمر کښې د اولس د خذمت او د پيرنګيانو خلاف د يو سازمان جوړولو په تور بندي کيږي او د شاهي جرګې په سفارش دوه کاله زندان ته اچول کيږي.

"په دسمبر 1933ء کښې په بلوچستان کانفرنس حيدراباد کښې د ګډون وروسته نيول کيږي او بيا د جرګې په سفارش د درو کالو سزا ورکول کيږي.

په 1947ء کښې د پاکستان تر جوړېدو وروسته هغه وخت بندي کيږي دوې مياشتې په جېل کښې، درې مياشتې په خپل کور ګلستان کښې نظر بنديږي. دا نظر بندي لا ختمه شوې نۀ وه چې بېرته د سرکار په امر په 1948ء جېل ته استول کيږي.

په 1969ء کښې هري پوري جېل او بيا په 1959ء کښې بېرته د هرې پور څخه د مچ و زندان ته راوړل کيږي.

په کال 1954ء کښې پرله پسې د شپږو کالو د زندان وروسته خلاصيږي لېکن په دغه کال د جولائي په مياشت کښې بيا په خپل کور کښې نظر بند کړل شو او بشپړه بنديز پرې ولګول شو.

په جولائي 1955ء کښې د لنډې مودې دپاره را خوشى کړل شو خو لېکن بېرته د ستمبر په مياشت کښې په بوري (لورالائي) کښې ونيول شو، يوه مياشت په زندان کښې ؤ. په 4م اکتوبر يې په نظر بندي کښې د شپږو مياشتو اضافه وکړل شوه.

درې مياشتې وروسته د کراچۍ هائې کورټ په امر خوشى کړل شو لېکن د خلاصون وروسته بيا ونيول شو او بيا په کال 1956ء کښې په وروستۍ شپو کښې د لاهور هائې کورټ په حکم د بنديوان څخه را خلاص کړل شو.

په اکتوبر 1958ء کښې د ايوب خان د مارشل لاء سره سم خان شهيد ګرفتار او د ځانګړي ملټري کورټ په امر د 14 کاله قيد ورسره مشقت سزا ورکړل شوه.

د 14 کاله سزا تېرولو وروسته د لاهور زندان څخه د خوشي کېدو وروسته بيا په کوټه کښې د څو شپو دپاره ونيول شو.

اوس يې تاسو خپله وسنجوئ ي اخير دا سړي کوم جرمونه کړي وو چې داسې ورسره کېدل. د يو مفکر قول دى چې:

"که د يو چا د طاقت اندازه لګول غواړئ نو د دۀ د مخالفينو د دغه کس خلاف و منصوبه بندۍ ته پام وکړئ".

خان شهيد په 1907ء کښې وزېږېدئ او په 1973ء کښې شهيد کړل شو دا ډول دۀ لږ او ډېر 66 کاله عمر تېر کړئ په دا 66 کاله ئې دى 30 کاله د زندان په تورو خونو کښې بنديوان پاته شو. پاته 36 کاله يې لومړى 23 کاله د ماشومتوب او نوې ځوانۍ په دې په حساب کښې نۀ راځي چې په دا وخت کښې انساني ذهن او بدن خپل اوج ته رسېدلى نۀ وي. نور نو يوازې 13 کاله پاتيږي په کوم کښې چې خان شهيد په خلاصه فضا کښې سياسي، علمي، ادبي او اولسي ژوند او مبارزه وکړه.

د دې 13 کالو هو يو يوازې 13 کالو دپاره 30 کاله په بنديوان کښې تېرېدل څنګه سودا ده؟.

لږ دې شمېر ته ځير شئ، دا يوازې 30 کاله نۀ ؤ ښايي چې دا په شمېر کښې 360 مياشتې 10950 ورځې. 62800، 2 (دوه لکهه دوه شپېته زره اته سوه) ګهنټې جوړيږي. د دې وخت د يوې يوې شيبې د ارزښت خبره که مونږ را واخلو نو زمونږ موضوع به بله خوا ته شي خو دا يوه خبره ټول مني چې د وخت څخه زيات بل شى هم قېمتي نشته.

اوس تاسو خپله پرېکړه وکړئ چې زمونږ په دې تالار کښې څلور ساعته په زور کښېنستى نۀ شو او چيرې دا د لوړې حوصلې خاوند چې په لکهاوو ساعته په تورو کوټو کښې په تياره کښې بنديوان پاته شو.

پښتانۀ وايي "د جنګ خوږې خبرې ساعت يې تريخ" د جېل نوم هسې جېل نۀ دى. دلته چې کوم بدني، ذهني، اولسي، سياسي او انساني اذيتونه په چا تېريږي هغه مونږ په دې نۀ شو اټکلوى چې مونږ زياترو دا تجربه ليدلې نۀ ده. زمونږ يو شناخته د 15 کاله جېل وروسته چې را خوشى شو نو سپوږمۍ ئې نۀ پېژندله ولې چې د چا د ژوندون خوږې شيبې په تورو زندانو کښې تېرې شوي وي. هغه به د ستورو، سپوږمۍ د شپول او پلوشو ننداره څنګه کړې وي ولې چې زندان انسان په بدني او ذهني دواړو ډول مفلوجه کړي څوک چې يو کس په زندان کښې بند کړي هغه لکه د هغۀ د غلام بيا ژوند تېروي. د دې دپاره لازمي نۀ ده چې هغه دې په جېل کښې وي بلکې هغه لکه زمونږ په لر او بر وطن کښې تاسو ګورئ چې د پوليسو او عسکرو رويه او د هغو ظلمونه او د هغه و مخته زمونږ د مظلومو مظلومتيا زياتره مزدورکاره ډله چې کله دا ظالمان وويني نو لاسونه دې دې په کپېدو شي. خولۀ ئې وچه شي، وېښتان ئې جګ ودريږي او هک پک پاته شي.

خو دلته مونږ د خان شهيد د دومره اوږد جېل وروسته هم د دۀ لوړه حوصله، باتوري او پښتونولي کښې هيڅ ډول کمي يا بدلون نۀ وينو، ښايي دا ويل به بې ځايه نۀ وي چې کوم حالت لوړ بيان شو چې د دې عالمانو مخته زمونږ د اولس د خوف له وجې وي، هغه خوف او ويره مونږ د خان شهيد مخته د دۀ د مخالفينو وينو.

د خان شهيد د عظمت او طاقت اندازه خو به تاسو لګولې وي خو دې زندانو د تاوانو سره سره خان شهيد ته څۀ ګټې ورورسولې چې زما په اند په هغو کښې وختي ډول درې مهمې ګتې وې.

1: لومړى په زندان کښې د بندېدو له کبله د کوټې 1935ء د لوئې زلزلې څخه سلامت پاته کېدل، ولې چې دا زلزلې د نورو ډېرو ورانيو سره سره په سوو ليکوال، دانشوران، ژورنالسټان او سياست پوهان له مينځه يووړل.

2: دوېم په جېل کښې د خان شهيد علمي، سياسي او ادبي ليکنو ته پاملرنه او وخت ورکول.

3: درېم دۀ په جېل کښې خپلې سويې ته ډېرهه پاملرنه وکړه او چې له زندانه راووتئ نو بي اې پاس ؤ. او بله مهمه خبره چې د دۀ اووۀ ژبې زده وې چې په هغو کښې عربي، پارسي، پښتو، اردو، انګريزي او براهوي شامله دي.

د همدې ليکنو، علمي او ادبي هڅو او د زندان ژوند له کبلهه خان شهيد په نړۍ کښې يو داسې مقام مومي چې د ډېرو کمو خلقو په نصيب شوى وي. د دۀ شخصيت د ژوند په بېلو بېلو ډګرونو کښې بېل بېل اړخونه، مقام او استحکام لري. په ټولو اړخونو خبره کول د دې لنډې مقالې په لمن کښې نۀ ځائيږي، مونږ به نن يوازې د دۀ په علمي مقام خبره کوو ولې مونږ نن په يوه علمي ادارو کښې راغونډ شوي يو.

د خان شهيد علمي اړخونه هم څو رنګه او خونده لري لېکن دلته يوه مهمه خبره کول لازمي ګڼم چې د زندان ژوند د انسان ذهن سره منتشره کړي په هغه کښې د بغاوت عنصر زيات شي. خيالات دې سره يوه خوا او بله خوا وپاشل شي او د تعمير پر ځاى تخريب غزونې وکړي او د هوش پر ځاى جوش پر غالب شي. د مثبت پر ځاى منفي اړخونه راوټوکي، لېکن دلته د يو عام کس او د يو اوچتې حوصلې د خاوند ټوله ځانګړتياوې رامخته شي هم دا هغه ځاى دى چې هيڅوک د خان شهيد د عظمت څخه مخ اړوى نۀ شي او دلته مثبت علمي او ادبي اړخونو ته چې دۀ کومه وږه ورکړه هغه نن هم لکه د لمر روښانه دي. لکه ژورنالزم، ژبپوهنه، ژباړې، اسلامي، تاريخي او ادبي هڅې ليکنې او مبارزه.

په دې ټولو کښې به زه يوازې د خان شهيد د ژورنالزم په اړوند لږ خبره وکړم او د دۀ د وخت ژورنالزم به د نن سبا د ژورنالزم سره پرتله کړم او په دا کښې به د خان شهيد د علميت، استقامت، صداقت او لياقت نخښې وپلټو.

په يوه داسې ټولنه کښې چې د غلامۍ ژوند تېروي، د غربت د لکيرې څخه لاندې ژوند تېروي. د علم او پوهې د زېور څخه محرومه پاته وي. په داسې ټولنه کښې د شعور او علم عَلم پورته کول د پيل زړۀ د پړانګ جذبه غواړي. د هغه وخت حالات لږ وګورئ.

د رسنيو بله يوه لاره نشته، رېډيو خاصو خلقو سره پرته وي، ټېلي وژن لا د نړۍ پر مخ خپل مخ ښکاره کړى نۀ دى. د نن سبا نوې رسنۍ لا د انسانانو په دماغ کښې غزونې کړې نۀ دي، يوازې ورځپاڼې او مجلې تر خلقو د خپل پېغام، شعور او نظرياتو رسولو ذريعه وي. خو د افسوس مقام هم دا دى چې دلته دا هم د بنديز سره مخامخ دي. ولې چې دلته پريس ايکټ په ولايت کښې نشته نو څرنګه کېدى شي چې څوک دي د اخبار يا مجلې را ايستلو هڅۀ يا خواهش وکړي.

نو په داسې حالاتو کښې د خان شهيد سياسي تدبر او پوهه رامخته کيږي او په کال 1937ء کښې د دې ايالت دپاره په خپلو هڅو د پرېس قانون پلي کوي.

د پرېس قانون راوړل دلته د ژورنالزم د ميدان لار هواره کړه. د دې قانون په راوړلو خان شهيد کرار هم کښښتى شو او يوازې ئې د سياست خارداره لار باندې هم سفر کولى شو. لاکن دى د سياست سره سره ژورنالزم هم د ژوند او د پوهې لار ګڼي.

ځکه نو خان شهيد په دغه کال په دې ايالت کښې د لومړي ليتهو اليکټرک پرېس بنسټ ږدي. دا پرېس د کوټې د پرنس واټ د راحت سنيما سره په څنګ کښې چرې چې نن سبا جېکب اباد سوېټس هاؤس دى په کښې جوړوي. (دا ځاى ته بايد د قامي يادګار درجه ورکړل شي ولې تراوسه پورې په دغه دوکان کښې د پخواني جوړښت نخښې جوړې دي).

د خان شهيد يوه بله ښېګړه هم دلته ليدل کيږي او هغه دا چې د دې پرېس نوم د خپل خوږ اشنا د بلوڅ قامي تحريک مشر مير يوسف عزيز مګسي پر نامه (څوک چي په لويه زلزله کښې په حق رسېدلى ؤ) ږدي. دلته هم د خان شهيد د پراخې سينې او ژور فکر څرک ليدل کېدى شي.

پرېس ايکټ پلي شو، پرېس جوړ شو، اوس به کار څوک کوو؟ ولې د اخبار سره تړلي ټول کار کوونکي په زلزله کښې په حق رسېدلي دي. د پرېس سره تړلي خلق پوهيږي چي ليتهو اليکټرک پريس کښې ټول کار په لاس کېدئ. کتابت، پلېټونه جوړول، سياهي باندې لګول، مشين په لاس چلول، هغه سره پرې کول دومره ګران کار ؤ چې د نن سبا د جديد پرېس، کمپيوټر او نورو جديدو مشينانو په راتګ خو اوس ټو کار مشينان کوي.

خو دلته هم خان شهيد نۀ شاته کيږي او د نورو ولايتونو څخه د پرېس په کار پوه کار کوونکي راغواړي او د پرېس کار ته دوام ورکوي.

اوس مرحله پيل کيږي. د اخبار دپاره خبرو ته راټولول د نن سبا جديده مېډيا ته لږ ځير شئ چي هغه خبرونه په څۀ ډول راغونډوي. بې شمېره رېډيوګانې هر وخت ځايي، ملکي او نړيوال خبرونه خپروي. د انټر نېټ په غېږه کښې يوازې د مور او پلار په چپه انسان هرڅۀ موندلى شي. د هرې ورځپاڼې او رسنيو په سوونو استازي خپلو خپلو څانګو ته خبرونه رسوي. د موبائل او ټېلي فون په برکت د زراوو ميلو فاصلې په څو شيبو کښې رالنډې شوې دي. د پرېس کانفرنس په لاره ډېر انسانان د ډول ډول خبرونو جوړولو پيلامه ګرځي. له دې پرته په ډېر وياړ، خوشحالي او په زراوو روپۍ کالم نګاران د ورځپاڼو دپاره کالمونه او مضامين ليکي.

خو دا ټولې لارې او ګودرونه هغه وخت نۀ ؤ دوئ به خبرونه څۀ ډول پيدا کول. دا يوه لويه څېړنه غواړي.

همدا همت ؤ چي زمري خان شهيد د ټولو مشکلاتو سربېره په جنوري 1938ء کښې د استقلال اونيزه اخبار په خپرولو کښې بريالى شو.

اوس اخبار خپرېدل خو پيل شو خو تراولسه رسوي به ئې څوک؟ او لولي به ئې څوک. د هغه وخت د اخبار او هغه هم د سياسي اخبار د لوستونکو رويه تاسو له دې واقعې و انګارئ. سلطان محمد صابر وائي:

"هغه وخت (دا د پينځمې لسيزې وخت دى) زۀ يوه ورځ د هيواد اخبار سره د کوټې کټ پيس ګلۍ له ورغلم، په اخبار کښې د پښتونستان په حقله خبرې او مضامين وو ما غوښتل چې دا و پښتنو دوکاندارانو ته ورښکاره کړم چې د خپلې ژبې له اخبار سره ئې مينه پيدا شي او مرسته ورسره وکړي. دۀ ويل چي څۀ وخت دوئ دا اخبار وکوت نو راته ئې وويل چې: باسه باسه دا بلا له مونږ لرې يوسه".

خو خان شهيد په دې هم اړ نۀ ؤ هغه د اخبار د چلولو دپاره د ژورنالسټانو يوه داسې ډله وروزله چا چې بيا تر ډېرې مودې پورې د دې ايالت د ژورنالزم اسپې په مېړانه وزغلولې. د استقلال اخبار کوم مقام او معيار ؤ؟. راشئ په يو څو بېلګو راوړلو دا هم ځان ته جوته کړو. په استقلال اخبار :ښې ځايي، د هيواد او نړيوال هر ډول خبرونه خپرېدل.

دا وخت زما و مخته د اتوار 30 اپرېل 1941ء د استقلال اخبار ګڼه پرته ده.

جلد 4 نمبر 13 چيف ايډيټر عبدالصمد اڅکزى، ايډيټر محمد يعقوب خان غلزى.

راشئ له دې اخبار څخه يو درې نړيوال خبرونه ولولو.

1: برطانوي سامراج کے نرم اور پسنديده فقروں کے پيچھے اس کا بھيانگ چہره چھپا ہوا ہے. فرقہ وارانہ اختلافات اس وقت تک ختم نہيں ہوسکتے جب تک ان سے فائده اٹھانے کيلئے تيسرى طاقت موجود رہے، عدالت ميں گاندھى جى کے سيکرٹرى مسٹر پيارے لال کا بيان.

ژباړه: د برطانوي سامراج د نرمو او خوښوونکو جملو شا ته د دۀ خوفناکه څهره پټه ه، فرقه ايز اختلافات تر هغو نۀ شي ختمېدى تر څو پورې چې له دې څخه ګټه اخستونکى درېيم قوت موجود وي.

په عدالت کښې د ګاندى جي د سيکرټرى ښاغلي پيارے لال بيان.

2: يو گوسلافيہ محورى بلاک ميں شامل ہوگيا. ہٹلر کے مشہور ہوٹل امپيريل ميں معاهده کى رسوم سر انجام دى گئى تين طاقتوں کے معاہده کے ممبر کى حيثيت سے سيلواکيہ ھنگرى رومانيہ اور بلغاريہ کے وزيروں نے بھى دستخط کئے.

ژباړه: يو ګوسلافيه په محوري ډله کښې ګډ شو. د هټلر په نوموړي امپرېل هوټل کښې د لوظنامې رسومات ترسره شو. د درو هيوادو د لوظنامې د ممبر په حېث سلواکيه هنګري رومانيه او د بلغاريه وزيرانو هم په لوظنامې لاسليک وکړئ.

3: جب تک ترکى پر حملہ نہيں ہوتا ترکى جنگ نہيں کريگا، روس اور ترکى ميں غير جارحانہ معائده ہوگيا.

ژباړه: چي تر څو پورې په ترکي تېرى شوى نۀ وي ترکي به جنګ نۀ کوي، د روس او ترکي تر مينځ غير جارحانه لوظنامه ليک شوه.

استقلال که څۀ هم د انجمن وطن ترجمان او قلات سټېټ نېشنل پارټۍ خواخوږى اخبار ؤ خو د دې دا لاندينۍ ښېګړې هر چا هر وخت ستائلې دي:

1: په استقلال کښې هر وخت نوي خبرونه خپرېدل.

2: په اخبار کښې هراړخيز خبرونه او تبصرې خپرېدې.

3: د دې اخبار غير جانبداري تر ننه هم د خپلو سره مخالفين هم ستائي.

4: استقلال اخبار دلته د ژورنالسټانو او عالمانو يوه لويه ډله هم وروزله چې د ذکر وړ ئې مير ګل خان نصير، عبدالصمد درانى، عبدالکريم شورش، محمد حسن نظامي، محمد حسېن عنقا او مولوي عبدالخالق او شامل دي.

5: د استقلال اخبار يوه ځانګړې خوبي د خپلې ټولنې بېباکه ترجماني هم ده. نن د ژړ صحافت په نامه تاسو ډېرې مجلې او اخبارونه ليدلى شئ چې يوازې د سرکاري اشتهاراتو د راوړلو دپاره د ورځپاڼو مخونه ورتوروي.

6: پرله پسې د 1950ء پورې 13 کاله خورېدل د استقلا استحکام او د خان شهيد د عظمت او استقامت ګواهي ورکوي.

استقلال اخبار خو د خان شهيد د علميت او ادب مينې يو څرک ؤ. دۀ په دغه ډګر کښې نور هم د قدر وړ کارونه وکړل لکه په زندان کښې د خپل ژوند ليک بشپړ کول. د کنېډا د نوموړي اديب چارلټ او ډائې سن کارټر د کتاب اردو ژباړه "آزادى کا افق" د اربعين امام غزالي کېميائې سعادت. د امام غزالي ژباړې، د حضرت سعدي د ګلستان منظومه ژباړه. ليک دود او بې شمېره مضامين شامل دي.

د خان شهيد پر شخصيت او مبارزه باندې د پروفېسر عبدالغني غنو کار زښت زيات د ستائنې وړ دى. دۀ تراوسه پورې د بابائې پشتون او پشتو پر نامه نهه ټوکه يو کتاب د متفرقات پر نامه درې ټوکه د خان شهيد د ژوند ليک درې ټوکه. د پښتو او اردو بېل بېل د خان شهيد خطونه خپاره کړي دي. د دې په چپه څو نورو ليکوالو د ګوتو په شمېر د خان شهيد په مبارزه کتابونه ليکلي دي چې د شوکت ترين درې کتابونه د يادولو وړ دي.

خو يو مهم ښايي چي ډېر مهم تپوس دا چې دا کتابونه چرې دي؟ چا لوستلي دي، تر چا رسېدلي دي؟.

د دې تپوس ځواب ښايي چي ډېر مايوس بلکې مايوس کن وي. ولې يوازې شيان راغونډول او خپرول د ليکوال سره انصاف نۀ دى بلکې دا شيان تر لوستونکو او بېلو څانګو پورې رسول يعني مارکيټنګ هم زينت زيات ارزښت لري.

زمونږ په ټولنه کښې د کتاب لوستل او اخستل رواج نۀ دى. پښتو کتاب لوستونکي نۀ لري يو خو دا کتابونه چا ته معلوم نۀ دي بل ئې قېمت زيات اېښوول شوى دى. په کار دى چې د کتابو د نندارې (نمائش) په کولو او په ارزانه بيه دا کتابونه د لوستونکو ترلاسو ورسيږي چې بيا رسيږچ سکالرز خپل کار پيل کړي. ولې چې تر څو پورې دا کتابونه شنل شوي نۀ وي د دې ناقدانه جاج اخستل شوى نۀ وي تر هغو پورې د خان شهيد د کار معيار هيڅک ټاکل نۀ شي.

يوه بله مهمه خبره چې دا کتابونه خو به دوه درې زره لوستونکي ولولي. دا نوره نړۍ به څۀ کوي؟

د دې اسانه لار هم شته چې په يوه وخت ئې په لکهونو په کروړونو خلق د خان شهيد د علمي، سياسي او ادبي اثارو څخه ګټه ترلاسه کوى شي او هغه دي د خان شهيد پر نامه د وېپ پاڼې پرانستل او دا کتابونه مفت يا قېمتاً په هغه پاڼه لوستل دا کار ډېر ګران نۀ دى يوازې دومره حوصله او وخت غواړي لکه د خان شهيد د دوو مياشتو په زندان کښې وخت تېرېدل.

يوه وروستۍ خو ډېره مهمه خبره دا چې تر څو پورې د پوهنتون په کچه ريسرچ سېل جوړ شوى نۀ وي تر هغو پورې به نۀ يوازې د خان شهيد بلکې زمونږ د سيمې د ټولو ليکوالو اثار دغسې په کتابو کښې پټ او بې خونده پراتۀ وي. په دې لړ کښې د پوهنتون د مسؤلينو د اېم فل او پي اېچ ډي کورسونه پيل کړي يوازې د عثمان توبه وال پر خان شهيد پي ايچ ډي پر مقاله بايد مونږ سر نۀ و نۀ کړو.

ولې په قول د رفيع الدين هاشمي د علامه اقبال پر فن او شخصيت باندې په بېلو بېلو ژبو کښې تراوسه پينځۀ زره کتابونه چاپ شوي دي. د دې پينځۀ زرو کتابونو يو نيم زر يوازې د اېم فل او پي اېچ ډي مقالې دي.

په دا خبره مونږ شک وکړو، حسد او که ژړا؟ مونږ د نړيوالې کچې هيرو (اتل) په ټولنه کښې لرو خو هغه مي په خپله د نړۍ څخه پټ ساتلى دى. دا زمونږ د ټولو دنده جوړيږي. که يوازې د خان شهيد د وارثانو په دغه غور کول په کار دى. ولې چې خان شهيد د نړۍ د ګوتو په شمېر په هغو اتلانو او مظلومانو کښې شامل دى چې دېرش کالۀ په زندان کښې د تېرولو وروسته هم د ځان دپاره څۀ ګټه ترلاسه کړه.