پټه خزانه

پټه خزانه: تر عظيم الشان قرآن وروسته

خوشال په خپل ایډیال

((پټه خزانه ))، په پښتو ادبياتو کې هغه خورا مهم، تاريخياو ادبي اثر دى، چې په ټولو پښتو اثارو کـې پښـتنو تـه بـل هـېڅادب ي اث ر دوم ره منښ ت، ګرانښ ت او تق دس ن ه ل ري، لک ه پټ هخزانه. قرآن عظيم الشان چې د ټـول بشـر د نېکمرغـۍ او د ټولـومسلمانانو لپاره تر تصوره پورته جامع خدايي کتاب دى او ټولبش ر ت ه د لم ر د رڼ ا حيثي ت ل ري او پښ تانه د ق رآن پ ر تق دس، سپېڅلتيا او روښانتيا تر هـر چـا زيـات بـاوري او ګـروهمن دي،خــو کــه تــر قــرآن عظــيم الشــان او څــو نــورو مــذهبي کتــابونووروسته په عامـه روښـنفکري پښـتني ټولنـه کـې د کـوم کتـاب دګرانښت، تقدس او درناوي ارزونه، پرتلنه او تلنـه کـوو، نـو بيـاخو هېڅ کتاب هم د (پټې خزانې ) مقابله نه شـي کـولاى او نـه دېســـره د ګرانښـــت او محبوبيـــت پـــه تلـــه تلـــل کېـــدى شـــي. ددې ګرانښت علت څه دى؟ ولـې ټـول ولـس ورتـه د تقـدس پـه سـترګهګوري؟ او بيا هغه ولس چې له ځينو خاصو مذهبي او عقيده يـيارزښتونو پرته پر بل هـېڅ شـي پـه اسـانۍ توافـق نـه کـوي، ولـې(پټه خزانه ) مني؟ ولې يـې درنـاوى کـوي؟ ولـې پـرې متفـق دي؟ولې ترې خوند اخلي؟ او ولې پرې بـاور کـوي، هـر کلـه کـه مـو دااو دېته ورتـه پوښـتنې مطـرح کـړې او معقـول ځوابونـه مـو ورتـهپيداکړل، کېدى شي پر (پټه خ زانه) د څـو شـکمنو ((ليکوالـو )) ش کونه رات ه خپل ه ځ واب ش ي . زه ن ه غ واړم دلت ه د ځين و ن وروښاغلو ليکوالو په شان د (پټـې خزانـې) پـه اړه تـاريخي، ژبنـي،ادب ي او کرونولوژي ک دلاي ل راوړم او د هغ و لپ اره ګ ڼ ش مېراخځونـه د ملاتـړ پ ه توګـه کت ار کـړم، ي وازې لـه خپ ل ليـد ل وريغواړم په عام ډول د پټې خزانې د حقانيت، ماهيت او ارزښت پهاړه خپل نظر څرګند کړم:

د پټـ ې خزانـ ې تـ اريخي ارزښـ ت : (پټـ ې خزانـ ې) پـ ه

حقيقت کې د خپلې ښکلا له امله يو شمېر مخـالفين پيـدا کـړل،ددې مخ الفتونو ي و غ ټ عل ت دادى چ ې پ ه (پټ ه خزان ه) ک ې د جه ان پهل وان امي ر ک روړ س وري يوش عر (وياړن ه) راغل ى، دا شعر د تاريخي قدامت له مخې (139هـ ق ) کال تـه رسـېږي، ددېشعر له امله د پښتو ادبياتو د لاسته راغلـي ليکلـي شـعر نېټـه دګاونډيو ژبو په تېره بيـا د فارسـي ژبـې لـه لـومړي لاسـته راغلـيشعر څخه نږدې يوه نيمه پېړۍ (150کاله) دمخه ځـي. د ايـران يـوشمېر فارسي ژبي ليکوال وو چې د فارسي ژبـې د بډايـه ادب لـهمخـ ې پـ ه سـ يمه کـ ې د فارسـ ي ژبـ ې د تفـ وق روحيـ ه پـ الي اوافغانستان هم د خپلې ژبې او فرهنګ د نفـوذ سـاحه(!) ګڼـي، دپښتو ژبې او ادب دا تاريخي قدامت او قـوت نـه شـو زغمـلاى،نو ځکه يې په عمومي ډول له پټې خزانې او په خـاص ډول لـه دېش عر س ره حس ادت او حساس يت وښ ود او ورو ورو ي ې پ ر پټ هخزانه د ((جعل او تذوير)) تورونه پورې کړل. يانې ددې تورونـواساس ي س رچينه د اي ران ملتپ الي او ژبپ الي ليک وال وو. دوى ددې ک ار لپ اره پ ه ل ومړي ګ ام ک ې پ ه افغانس تان ک ې ي و څ وفارسي ژبي ليکوال د پټې خزانې مخالفت ته راوپـارول او بيـا دوخت پـه تېرېـدو سـره يـو څـو ((پښـتانه ليکـوال)) هـم ددې لـړۍبرخوال شول.

د پټې خزانې سياسـي ارزښـت: پـه مجمـوعي ډول ټـولافغانان او په ځانګړي ډول پښتانه چې د علامه اقبـال پـه وينـا داسيا زړه تشکيلوي، په وروسـتيو، درې، درې نـيم سـوو کلونـوکـ ې لـ ومړى د يـ و محلـ ي ا و ورپسـ ې بيـ ا د يـ و ملـ ي حکومـ تخاوندان شول او له دې سره سم له ځينو ګاونډيو هېوادونـو سـرهد سياسي رقابت ترڅنګ پر فرهنګي سيالۍ هم اخته شول، نو ديو شـمېر ګاونـډيو هېوادونـو او قومونـو سياسـتوال او ليکـوالچـــې افغانـــان او پـــه تېـــره بيـــا پښـــتانه يـــې د(( يـــو وحشـــي او

يرغلګ ر)) (!) ق وم پ ه توګ ه معرف ي ک ول، د پښ تنو د فرهنګ ي شتمنۍ راسپړل او ځلول ورته د زغملو نه وو، دوى غوښتل چېفرهنګي محکوميت د سياسي محکوميـت وسـيله کـړي، نـو پـهدې خاطر يې د پټې خزانې، فرهنګي، ادبي او علمـي ارزښـت لـهسياسي هغو سره مخلوط کړ او د سياسي انګېرنو پر بنسـټ يـېد ( پټې خزانې) مخالفت ته راودانګل.

د پټې خزانې متني ارزښـت: څرنګـه چـې د پټـې خزانـې

ليک وال ( محم د ب ن داود هوت ک ) ي و پ وخ، فط ري، کس بي اومسلکي ليکوال و او د شاه حسين هوتـک د دربـار منلـى منشـيو، نو په خورا دقت او انتظام يې د تـاريخي تسلسـل او اخځونـوپه ښودلو سره د (50) تنو په ګډون د شاعرانو تذکره ترتيب کړېده او د ي و ښ ه، پ وخ او ک ره م تن پ ه ت رڅ ک ې ي ې هغ وى معرف ي ک ړي دي، ن و د م تن دغ ې ښ کلا ه م ځين ې منف ي ب اف ليک والراپارولي چې ولې يې پر هغه وخت داسې پخه تـذکره ليکلـې ده. دوى پ ه ع ام ډول د پښ تنو او پ ه خ اص ډول د( محم د ب ن داود هوتک) پر استعداد شک ښکاره کوي چې پښتانه! هغـه وخـتاو داسې کتاب!!؟

دوى دېته پام نه کوي چې تـر همـدې تـذکرې څخـه نـږدې اووه سوه کاله دمخه د غزنويانو په دربار کې د ((شاهنامې)) پـه شـانيو مهم اثر ليکل کېدى او زړې افسـانې پـه نظـم کېـدى شـي، پـهدې دربار کې پر يوه وخت شاوخوا (دوه نـيم سـوه) ليکـوال پالـلکېدى او د شعرونو په لسګونو دېوانونـه رامنځتـه کېـدى شـي،خـــو د هوتکيـــانو پـــه دربـــار کـــې دې يـــو محمـــد هوتـــک ددېاستعداد نه پيدا کوي چې يوازې د تېـرو او هـم مهـالو شـاعرانويوه تذکره ترتيب کړي؟ ځکه چې د دوى په نظر دا قـوم د فرهنـګاو ادب پنځ ونې اس تعداد ن ه ل ري!؟ ک ه چې رې پټ ه خزان ه د ي وڅلور پنځو شاعرانو له ګډو وډو سـوانحو جـوړه واى نـو بيـا خـوکېــدى شــول چــا پــرې انتقــاد نــه واى کــړى . اوس د پټــې خزانــې(منتق دين) د خپ ل اس تعداد ل ه لي د ل وري د پټ ې خزان ې م تن ګوري، دوى فکر کوي چې ولې دومره پوخ متن؟ که هر ((نقاد)) د خپل استعداد له زاويې څخه د بل ليکـوال اثـر تـه وګـوري، نـوبيا خو د ډېـرو نړيوالـو ليکوالـو پـر اثـارو هـم شـک کـولاى شـو،ولې هومر؟ ولې هوګو، ولې بلزاک، ولې ټاګور، ولې خوشال اوداسې نورې ډېرې ولې ولې.

د پټې خز انـې اروايـي ارزښـت او اغېـز: پـه يـوه ادبـي

اث ر ک ې د ليک وال او لوس تونکي ت رمنځ ي وه پټ ه رابط ه وي، دهمـــدې رابطـــې پـــر بنســـټ د دواړو فکـــري او اروايـــي اړيکـــېټېنګېږي، دا رابطـه پـه حقيقـت کـې د هغـه (صـداقت ) بيـان دى،چې ليکوال يې په خپـل اثـر کـې وړانـدې کـوي. هـر څـومره چـې دليکوال په اثر کې د صداقت او رښتينولۍ جـوهر زيـات وي، پـههمغه انـدازه د ليکـوال او لوسـتونکي رابطـه زياتـه ټينګېـږي اون ږدې کې ږي، ک ه ليک وال پ ه خپ ل اث ر ک ې د ص داقت پرځ اى دمفاهيمو په انتقال کې لـه تصـنع، تکلـف او لفظـي درغلـۍ څخـهکار واخلي، لوستونکى به يې يو ځـل اثـر ولـولي، بيـا بـه يـې هـمولولي خو هېڅکله به يې زړه ته لاره پيدا نه کړي، په همدې وجهتکلفي، تص نعي او نږه اکتسابي ليکوال کامياب ليکوال نـه دياو نه هم هېڅکله عام محبوبيت پيداکولاى شي. ادبي اثر داسـېيوه پديده نه ده چې څوک يې په زوره پر چا ومني او نـه هـم د کـرهکتنې په شان علم دى چې ځينې کره کتونکي په پاى کې يو حکمصادوري. زه وايم چې په پټه خزانه کې کوم قوت موجود دى چېپ ر ع ام ول س او پ ه تې ره بي ا پ ر ليکوال و ي ې ځ ان د تق دس ت رســرحده منلــى دى؟ نــه محمــد بــن داود هوتــک( د پټــې خزانــېمولف) او نه هم پوهاند عبدالحى حبيبي( د پټې خزانـې شـارح) ک وم زور درل ود او ن ه ه م د پټ ې خزان ې ت ر ش اه د زور لښ کرېولاړې وې چ ې پ ر خلک و ي ې ومن ي. زم ا پ ه فک ر پ ه دې اث ر ک ې صداقت، د ليکـوال احسـاس، عواطفـو د ليکـوال لـه فنـي قـوتسره ملګري کېږي او په پاى کې اثر هغومره قوت پيـداکوي چـېان د خلکو پر زړونـو د يـو سـپېڅلي ادبـي اثـر پـه توګـه حکومـتوکړي. د دنيا په ټولو ادبي اثارو کې دا خبره تراوسه نـه ده پېښـهشوې او حتى دا به يوه معجزه وي چې يو څوک يا ليکوال دې ننکېني، درې سوه کاله وړاندې د يوه بل ليکوال په نوم دې تـذکرهوليکي او هغې کې دې بيا ان تر يو زر کلونـو پـورې پـه بېلابېلـودورو ک ې د ه ر پ ړاو ل ه ت اريخي او اجتم اعي ح الاتو س ره س مليکوال او ادبي بهير داسې معرفي کړي، چې د خلکو پـر زړونـودې د نورو ټولو ادبي اثارو په انډول زيات حکومت وکړي.

که موږ فرضاً د يو څو شېبو لپاره دا فرضـيه ومنـو نـو بيـا خـودغه بل ليکوال تر محمد بن داود هوتکه هم د زيـاتې سـتاينې اوشاباسۍ وړ دى چـې پـه شـلمه پېـړۍ کـې داسـې يـو اثـر لـيکلاىش ي چ ې د پېړي و پ ه بهي ر ک ې د ي وې ژب ې مطرح و ش اعرانو ت ه شعرونه هم منسـوب کـړي، ادبـي ژونـد، مبـارزې او وياړونـه هـمورپه برخه کړي او بيـا نـور ليکـوال، سياسـي او ادبـي تاريخونـههم ددې ليکوال خبره تائيد کړي.

تراوس ه پ ورې د بش ر د ادب ت اريخ پ ه ټول ه دوره ک ې دا ډولادبي معجزه چا نه ده تخليق کړې، هو داسې شوي چـې يـو شـاعريــا ليکــوال د بــل نومــورکي، نومــور، مــړ يــا ژونــدي شــاعر يــاليکوال کلام په خپل نامـه کـړى وي، خـو دا ډول غـلا هـم ډېـره ژررسوا شوې ده، خو دا بل ډول معکـوس کـار چـې څـوک دې خپـلاثر بل چاته منسـوب کـړي او خپلـه دې تـرې دفـاع هـم وکـړي، پـهادبي تاريخ کې يې بېلګه نه لرو.

پټه خزانه د هغې انډول، بديل يا مثل: د پټې خزانـېمخالفين چې پر پټه خزانه يې متضـاد شـکونه څرګنـد کـړي دي،د هغو لپاره به يو منطقـي دليـل دا واى چـې دوى پټـې خزانـې تـهورتــه يــو بــل تــاريخي اثــر يــا تــذکره جــوړه کــړې واى، تــر هغــهوروسته يې پر خلکو منلـې او بيـا يـې لـه پټـې خزانـې سـره پرتلـهک ړې او خلک و ت ه ي ې ويل ي واى چ ې دا دى د دا ډول ((جعل ي)) اثارو ليکل او پر خلکو يې منل ګران کار نه دى. که دا کار يوه يـادوو ليکوالـ و نـ ه شـ و کـ ولاى، نـ و بيـ ا دې د پټـ ې خزانـ ې ټـ ولمخالفين، په ښکاره او پټه سره ناست واى په شـپو، مياشـتو اوکلونو دې کار کړى واى او بيا دې خپل لاسوند (سند) خلکـو تـهوړان دې ک ړى واى او ول ې ډې ر وخ ت او ډې ر کلون ه؟ ځک ه د ي و((جعلي)) اثـر لپـاره خـو ډېـر وخـت تـه اړتيـا نـه شـته، هغـه خـو دتخي ل، احس اس او عواطف و پ ه زور ن ه رامنځت ه کې ږي، بلک ېفکر، مهارت او چل ول ته ضرورت لري، نـو د پټـې خزانـې ټولـومخالفينو بايد د زياتې انـرژۍ د لګولـو پرځـاى دا کـار ژر تـر ژرهترسره کړى واى. د منفي بافانو او شکاکانو دا خاصـيت دى چـېتر خپل فکـر او اسـتعداد پورتـه اثـر بانـدې ضـرور شـک ښـکارهکوي، مشـرکينو بـه پـر قـرآن کـريم هـم شـک کـاوه، د قـرآن کـريمايتونه به يې شعر باله او ځينـو بـه سـحر و جـادو . کلـه چـې د لـوىخداى(ج) له لوري په همـدې اړه د( انـا اعطينـا...) سـورة نـازل شـواو له مشرکينو څخه وغوښتل شول چـې تاسـو ددې کـلام معـادليا مثل جوړ کړئ، نو هغوى چې هر څومره زور وواهه څه يـې ونـهکړاى شول نو تر هغه وروسته يې بيا اعتـراف وکـړ چـې دا واقعـاًهم د اﷲ(ج) کلام دى، نـو پټـه خزانـه خـو د بشـر د ذهـن يـوه راټولـهک ړې ادب ي ت ذکره ده، ن و د پټ ې خزان ې ټول و مخ الفينو ت ه ي وچيل نج دى چ ې پ ه انف رادي ي ا ډل ه يي ز ډول دې ت ه ورت ه ي و اث ررامنځته کړي.

پټۀ خزانه، د شک او ثبوت مقابله: پر يوه شـي بانـدېشــک ښــکاره کــول اســانه دي، خــو د هغــه پــر وړانــدې د ثبــوتوړان دې ک ول بي ا هغ ومره اس انه ن ه دي. پ ر پټ ه خزان ه ه م ش ک ښکاره کول اسـانه کـار دى، لکـه چـې دا شـکونه د هـر شـکاک لـهخوا شوي هـم دي، خـو د خپـل شـک د اثبـات لپـاره يـوه هـم غـوڅثبوتونه نه دي وړاندې کړي، د شکاکانو پر وړاندې هم چـې کـوماسناد او دلايل وړاندې شوي هغه هـم شـکاکانو تـه د منلـو وړ نـهوو هغوى پر هغو بيا هـم شـک ښـکاره کـړى دى. خـو زمـا پـه نظـرپټه خزانه خپلـه يـو ثبـوت دى، يـو شـتوالى او موجوديـت دى، دثبوت له پاسه بيا ثبوت وړاندې کول څه مانا نه لري.

ل وى خداى (ج) پ ه طبيع ت ک ې ډې ر رازون ه اچ ولي، ل ه هغ ورازونو څخه يو دادى چې (( هر سړى پيدا دى خپل خپـل کـار لـرهکه نه ))؛ يو څوک به کار کوي بل به نيوکه کوي، يو څـوک بـه يـواثر ليکـي بـل بـه پـرې نقـد کـوي، يـو څـوک بـه د ښـه خـوى او ښـواخلاقو خاوند وي او بل پرې شک کوي او وايي به چـې دا چلنـديې د قوت د نشتوالي له امله دى، په اصل ماهيت کـې داسـې نـهدى، يو څوک به ښه صادق مسلمان وي، بل بـه منـافق او شـيطانوي، يوه خوا به حق وي بله خـوا بـه بطـلان وي او ژونـد بـه ترپايـههمداسې د متضادو لوريو په مقابله کې روان وي.

پټه خزانه هم دغسې يو ثابت حقيقـت او واقعيـت دى، پـه دېلړ کې شکاکان هـم حـق لـري دخـداى(ج) د پنځـول شـوي طبيعـت مط ابق خپ ل ش ک ښ کاره ک ړي. ځين و ليکوال و د رحم ان باب ا د ژوند او مرګ د کلونو په باب شک ښکاره کړى او هغه يې سم نهدى بللى او په دې باب يو شمېر ليکوالو ليکنې هم کړي، دا چـېرحمان بابا پـر کـوم کـار مـړ دى او پـر کـوم پيـدا؟ دا ددې مانـا نـهل ري، چ ې د رحم ان باب ا ل ه ش توالي منک ر ش و، د رحم ان باب ا د شعرونو شتوالى خپله د رحمان بابا د اثبات لپاره کفايـت کـوي،نو د پټې خزانې د اثبات لپاره هم غټ دليل په خپلـه د هغـې مـتندى چ ې د س الم عق ل او فک ر خاون د ت رې انک ار ک ولاى ن ه ش ي .

ځينو ليکوالـو او پـه اصـطلاح ((تېزبينـو )) ليکوالـو دا د ځـان دتبليغ او اطراح لپاره يوه ښه وسيله ګڼله چې پـر يـو مشـهور اثـر،پر يوې مشهورې تاريخي پېښـې او يـا مطـرح ليکـوال وپېچـي،پر هغو شک ښکاره کړي او ځان مطرح کړي.

يو وخت موږ په پېښور کې غوښتل د خوشال بابا د زوکـړې دڅلورس ومې ک اليزې پ ه وي اړ ي و علم ي س يمينار ج وړ ک ړو، دسيمينار تر جوړولو وړاندې د سيمينار د مقالو د وېش لپاره يـوبورډ يا جرګه ګۍ جوړه شوې وه، په جرګه ګۍ کـې يـو تـن مطـرحليکوال وويل زه غواړم د خوشال بابا د ژونـد يـانې تولـد پـر کـالليکنه وکـړم، ده وويـل زمـا د ليکنـې عنـوان دى: خوشـال بابـا پـرکوم کال پيـدا دى؟ يـو زرو دوه ويشـت کـه يـو زرو يوويشـت؟ دهوويل ما سره ګڼ شمېر داسې دلايل، مـدارک او اسـناد شـته؛ داثابتوي چې بابا پـر يـو زرو يوويشـت کـې پيـدا دى نـه پـه يـو زرودوه ويش ت ه ـ ق ک ې. م وږ ووي ل دا ي وه اتف اقي موض وع ده اوواضح ده، ضرورت نه شته چې پر دې ليکنه وشي، د بابا د ژونداو اثارو پر هغو اړخونو بايد خبرې وشي چې تراوسه لا مبهم دياو څېړنې ته اړتيا لري، خو ليکوال صيب بيا ټينګار وکـړ څـوکوايي چې د خوشال بابا د ژوند کال اتفاقي دى؟ هېڅ اتفـاقي دىنه، تاسې يو ځل زما منابع او اسناد وګورئ بيا بـه مـو بـاور پـرېراشي، پرېږدئ چې موږ لوسـتونکو تـه واقعيـت وايـو، کلـه چـې ليکوال پر خپلې خبرې تر حده زيات ټينګار وکړ، نو ماته هـم يـوڅه غوصه راغلـه مـا ورتـه وويـل: د خوشـال بابـا پـه بـاب تـر ټولـوکره، معتبره او باوري اسناد کوم دي؟

ده وويل خپله د بابا اثار. نو ما وويل کله چې خپله بابا وايي:

(( د هجرت زر دوه ويشت سـن و__ چـې زه راغلـم پـه ميـان )) نو بيا ته څوک يې چې د بابا د ژوند په هکله خپله د بابـا خبـره ردکړې، دې سره زموږ بحث نور پاى ته ورسېد.

نو اوس راځو خپلې خبرې ته چـې پـر يـوه شـي د شـک ښـکارهکــول او د هغــه لپــاره د يــو څــو مرتبــو او نــا مرتبــو، وړانــدې اووروسته دلايلو راوړل او د عادي لوستونکو د ذهنونـو ګـډوډولاسانه کار دى، خو د خپل ناسم شک اثباتول ساده کار نه دى.

د پټې خزانـې لـه مخـالفينو څخـه يـو: پټـې خزانـې پـه

پيل کې د سياسي او کلتـوري سـياليو لـه املـه بهرنـي مخـالفيندرلودل، وروسته وروسته بيا د مخالفتونـه پـه کـورنۍ کچـه هـمڅرګن د ش ول، خ و د کورني و مخ الفينو د مخالف ت علتون ه ډې رزيات سياسي او کلتوري نه وو؛ اکثره د حقارت له رواني عقدواو په فرهنګي چاپېريال کې د سالم رقابت له لارې لوړ شـهرت اومق ام ت ه د ن ه رس ېدو ل ه امل ه پي دا ش ول. د کورني و مخ الفينوس رخېل ښ اغلى قلن در مومن د دى چ ې پ ه پښ تنو ليکوال و ک ې نسبتاً پام وړ مقـام لـري . دقلنـدر مومنـد د شـهرت يـوه لويـه وجـههمدا د پټې خزانې مخالفـت دى، سـره لـه دې چـې هغـه پـه شـعر،لنډه کيسه، تنقيد او تحقيق کې هم مشـهور دى، خـو پـه دې هـرهبرخ ه ک ې دده همعص ره داس ې ن ور پښ تانه ليک وال وو چ ې ل هقلن در مومن د څخ ه ي ې اول مق ام ني ولى و او زي ات ش هرت ت هرسېدلي وو، د بېلګې په توګه که څـوک د غـزل نـوم اخلـي، نـو دحمزه بابا، که د تحقيـق نـوم اخلـي نـو کامـل مومنـد، کـه د لنـډېکيس ې ن وم اخل ي ن و مه دي پاچ ا او ک ه د انقلاب ي ش اعرۍ ن وم اخل ي ن و د اجم ل خټ ک نومون ه ي ې اول پ ه ذه ن ک ې راګرځ ي. قلنــدر مومنــد تــه دده د فرهنګــي شخصــيت د خــړوب او مطــرح کېدو يوازينۍ لاره همـدا ((تنقيـد )) پـاتې وه . نـو ده بايـد داسـېيــو څـ ه تــه ګـ وتې وروړې واى چــې دده د فرهنګـ ي شخصـ يت دشهرت غوښتنې دا غريـزه يـې خـړوب کـړې واى. د قلنـدر مومنـددا پټــه تلوســه هغــه وخــت د فــوران حالــت تــه ورســېده چــې پــر(1345ل، 1966م) کال کابل کې د خوشال بابا په يـاد جـوړ شـوينړي وال س يمينار ت ه رابل ل ش وى و، دا هغ ه مه ال و چ ې د پټ ېخزانـ ې لـ ه لـ ومړي چـ اپ څخـ ه نـ ږدې (25) کالـ ه تېرېـ دل، ددې سيمينار علمي مشري د لوى استاد علامه عبـدالحى حبيبـي پـرغاړه وه . دې سيمينار ته پر قلندر مومند سربېره حمزه بابا او څـونورو ليکوالو ليکنې وستايل شوې، لوى استاد پوهاند علامـهحبيبي چې نه يوازې د افغانستان، بلکې د ټولې سيمې پـه کچـهي و ل وى ع الم و، ه م زي ات وس تايل ش و او درن اوى ي ې وش و،قلندر مومند په دې سيمينار کې دده له خپلې توقـع او شـان سـرهبرابر ونه ځلېد، نو له همدې ځايه ده د داسې يو ناسم رقابـت لارهونيوه چې پخوا يې دومره جوش نه و. دا وخـت د قلنـدر مومنـد دقلم نوکه او ذهـن د (اسـتاد حبيبـي) لـوري تـه واوښـتل او پـه دېکې يې لومړى کتاب چې لوى استاد پـرې حاشـيې، تعليقـات اوشرحې ليکلې وې هغه (پټه خزانه ) وه، نـو همـدا کتـاب هـدف يـاټارګېټ شو، ولې پټـه خزانـه هـدف شـوه؟ ولـې د حبيبـي صـاحبخپل تاليفات تر بريد لاندې رانغلل؟ ددې پوښتنې ځـواب دادىچ ې د پټ ې خزان ې د تردي د لپ اره لا ت ر دې دمخ ه بهرن ي ذهني ت کار کاوه، هغوى هم يو کورني شـکاک او کـورني شـکاک هـم يـوبهرنـ ي ملاتـ ړ تـ ه اړتيـ ا لرلـ ه، مشـ ترکې ګټـ ې د دوى د ګـ ډېهمکارۍ سبب شوې. ښـاغلي قلنـدر مومنـد تـر هغـه وروسـته پـرپټــه خزانــه څــو انتقــادي ليکنــې وکــړې او د پېښــور پــه چــاپيخپرونو کې يې خپرې کړې.

قلنـ در مومنـ د نـ ږدې شـ ل کالـ ه پـ ر پټـ ه خزانـ ه ((تحقيـ ق او تنقيد)) وکړ او په پاى کې يې(( پټه خزانه فى الميزان)) کتـابچاپ کړ، هغه وخت چې لوى استاد عبدالحى حبيبي ژونـدى و،نو د پټې خزانې د بهرنيـو او کورنيـو شـکاکانو د شـکونو پـه اړهيې خپل مستند دلايل وليکل، دلوى اسـتاد تـر مړينـې وروسـتهقلندر مومند ته لاره نوره اواره شـوه، وروسـته ده يـو شـمېر هغـهليک وال پ ه تې ره بي ا د پېښ ور ځين ې ځ وان ليک وال چ ې دده پ رچاپېريال راټول وو او په يو نه يو ډول يـې ده د شخصـيت پـه ودهک ې رول درل ود، پ ه زړه ن ا زړه ډول د قلن در مومن د فک ر تعقي ب کړ، خو بيا هم په پېښور او کويټه کې ډېر نور داسې ليکـوال ووچې د قلندر مومند د نظرياتو خـلاف يـې ليکنـې وکـړې. ښـاغليهمېش خليل د قلنـدر مومنـد د(( پټـې خزانـې فـى الميـزان)) پـهځواب کې د(( تول پار سنګ)) په نامه يـو مسـتقل اثـر وليکـه. د پټې خزانې د مخالفت لړۍ په پاى کـې د ابتـزال داسـې يـو حالـتته ورسېده چې ان ځينې داسې کسان چې اصلاً يې پـه خپـل ټـولعم ر ک ې ي و ځ ل ه م پټ ه خزان ه لوس تې ن ه وه، هغ وى ه م د پټ ې خزانې په اړخ خپل نظرونه څرګند کړل. يوه ورځ له پېښـوره (ټـل ) تــ ه پــ ه يــ وه مشــ اعره کــ ې د ګــ ډون لپــ اره روان وو، د کــ وزې پښتونخوا يو ځوان ليکوال له ما څخـه وپوښـتل(( يـون صـاحبدا د پټې خزانې په باب ستا رايه څه ده؟)) ما ويل لـه رايـې څخـهدې مطلب څه دى؟ ده وويل منې يې که نه؟ ما وويـل زه يـې ومـنمکه ونه منم هغه خپله داسې يو اثر دى چې ځان يې پر خلکو منلـىاو بل دا خو څه د عقايدو مسله نه ده چې که څوک يې ومني نو لهګناه به خلاص شي او که ويې نه مني نو ګناهکار به شـي. منـل نـهمنل د هر چا خپـل کـار دى خـو واقعيـت پـه خپلـه واقعيـت دى. ده وويل بيا هم مطلب مې همدا و. ما ويل ستا رايه څه ده؟ ده وويلزه خو يې مخالف يم. ما ويل پټه خزانـه دې لوسـتې؟ ده وويـل نـهجي! ما ويل چې لوستې دې نه ده نو بيا مخـالف يـې پـه څـه يـې؟ده وويل : دا قلندر صاحب او نـور چـې کـوم دي، هغـه يـې نـه منـيکه نه ما ويل... ما وويـل د واقعيـت خبـره بېلـه ده او د منلـو يـا نـهمنلو خبره بېله. ما ويل اسلام د خداى(ج) يـو کامـل ديـن او قـرآن د خ داى(ج) اس ماني کت اب دى، بي ا ي ې ه م د ن ړۍ ن ا مس لمانوګړي او همدارنګه يو شمېر منافق مسـلمانان عمـلاً نـه منـي نـودا خ و ددې مان ا ن ه ل ري چ ې اس لام او ق رآن ک ې نيمګړتي ا ده، نيمګړتيا خپله زموږ پـه ذهـن کـې ده. پټـه خزانـه يـو واقعيـت دىچې پټېدلا ى نه شـي، د منلـو او نـه منلـو خبـره د هغـې د واقعيـتمانع کېدلاى نه شي...

د قلندر مومند ترڅنګ يو شـمېر نـور ليکـوال چـې د هغـه لارهتعقيبوي، هغوى لـه معقـولې لارې او د فرهنګـي کـارو هڅـې پـهوسيله د شهرت او مقام لوړو پړاوونـو تـه نـه شـي رسـېدلاى، نـودوى دا لاره غوره ګڼلې چې داسې يو ادبـي اثـر تـه لاس وغځـويچې هغه د خلکو زړونو ته لاره پيدا کړې وي، دوى فکر کـوي پـهدې کار سره به د خلکو حساسـيت راوپـارېږي او زمـوږ ليکنـه بـهولولي، بيا به مو پر ضد ليکنه وکړي او کـه ځـواب رانـه کـړي نـوبيا به ووايو ګوره چې زموږ دلايل پاخه وو چا يې ځواب ونه شـوويلاى. دا ډول ليکوال چې د شـهرت د فقـر پـر غريـزې اختـه دي،په هر ځاى کې شته؛ په جلال اباد کې يـو ځـوان عـادي او مبتـديليکوال په يوه نوې راوتې سيمه ييزه مهـالنۍ عـادي جريـده کـېپر يوه ډېر پاخه او مطرح ليکوال په دې نيت بې ځايـه، نامعقولـهاو له واقعيت څخه لرې انتقادي ليکنه وکړه چـې مطـرح ليکـوالبه يې ځواب ووايي او دې سره بـه ((منتقـد )) او ((جريـده ) دواړه ش هرت ت ه ورس ېږي او پ ه پ ينځ وو ک ې ب ه ي اد ش ي . خ و مط رح ليکوال هغه ليکنه ډېره بابيزه وګڼله او هېڅ ځواب يې ور نه کـړ،يو بل ليکوال ورڅخه وپوښتل چې د هغه ليکنې ځواب دې ولېور نه کړ؟ هغه وويل : دا ځوانان دي، دوى د شهرت غريزې پسـېاخيستي، زه نه غواړم په خپل ځواب دوى خپل هدف ته ورسـوم. دا مســله همداســې غلــې پــاتې شــوه، څــه مــوده وروســته هغــو ځوان انو ل ه هغ ه مط رح ليک وال څخ ه بښ نه وغوښ ته. ن و د پټ ې خزانې د کورنيو مخالفينو يوه غټه سـتونزه او نـاروغي همـدا دهچې د شهرت غريزې پسې اخيستي دي. که موږ د ښـاغلي قلنـدرمومند ټول ليکلي اثار سره وارزوو نو راتـه معلومـه بـه شـي چـېهغ ه پ ه غ زل ک ې د حم زه باب ا، پ ه انقلاب ي ش اعرۍ ک ې د اجم ل خټک او په تحقيق او تاريخ ليکنه کې د کامل مومنـد او اسـتادعب دالحى حبيب ي مخکښ ي ن ه ش وه زغم لاى. د ارواپ وهنې ل ه نظ ره هغ ه اش خاص چ ې د ژون د پ ه ي و ل ړ سياس ي، ټ ولنيزو اوفرهنګـ ي چـ ارو کـ ې ناکـ ام او يـ ا هـ م تـ ر خپلـ و محسوسـ و اونامحسوسو سـيالانو پـاتې راشـي، معمـولاً پـر منفـي کرکترونـوبدلېږي، هغه ليکوال چې په ليکوالۍ کې د تخليق او تحقيق پهدواړو برخو کـې پـام وړ او مطلـوب پرمختـګ ونـه کـړي معمـولاًدرېيمه لار (تنقيد) غوره کوي . کله کله بيا دا تنقيـد د اصـلاح اولارښوونې پـر محـور راڅرخـي، خـو کلـه کلـه بيـا د منفـي بـافۍ دناروغۍ ښکار شي او هـرې مثبتـې پديـدې تـه ضـرور د شـک اوترديد په سترګو ګوري، ښـه کـره کتـونکى همغـه دى چـې يـو اثـرمخک ې ت ر مخک ې د ښ ه وال ي او ب دوالي د ټ اکلې فرض يې ل همخې ونه رازوي. يانې فرضـيه مخکـې تـر مخکـې قيـد نـه کـړي،چې حتماً به دا اثر ښه ثابتوم يا بد او کمـزورى. ښـه لاره داده چـېاثـــر څنګـــه دى همغســـې يـــې وارزوي، خپـــل شخصـــي نظـــر او

عواط ف پ ه ک ې دخي ل ن ه ک ړي. زه فک ر ک وم چ ې قلن در مومن د مخکې تر مخکې د پټې خزانې په اړه د (رد) فرضيه ټاکلې وه اوخپله ټوله انرژي يې د همدې (رد) لپاره راټولـه کـړې وه. د قلنـدرمومن د د ليکن ې ت ر ش ا څ ه روان ي مش کلات پرات ه وو، چ ې دهن ږدې ش ل کال ه د هغ ه اث ر د تردي د لپ اره ک ار وک ړ چ ې محم دهوتــک هغــه پــه دوو کلونــو کــې ليکلــى و. کېــدى شــي محمــدهوتک د پټې خزانې پر ليکلو دومره نه وي په تکليف شوى لکهقلندر مومند يې چې په ترديد کې په تکليف شو.

قلندر مومند په خپله ليکنه کـې پـه اصـطلاح لـه نجـومي علـمڅخ ه ه م ګټ ه اخيس تې او پ ه اص طلاح ل ه بېلابېل و جنتري و ي ېاستخراج کړى چې د پټې خزانـې د مـتن پـه پـاى کـې يـوه راغلـېنېټه غلطه ثابته کړي.

محمد هوتک په پټه خزانه کې ليکي: (( کتـاب تمـام سـو، پـهورځ د جمعې (24) د شوال المکرم (1142) هجري په قنـدهار کـېاو مولــف محمــد هوتــک هــم فــارغ البــال ســو الحمــدﷲ حمــداًكثيراً))

• و قلن در مومن د پ ه دې نظ ر دى چ ې د ش وال (24) د جمع ې ورځ نه ده، له همدې پورتني ټکي سـره پـه ارتبـاط کـې د ښـاغليقلندر مومند د يوې مرکې يو ټکي ته ستاسو پام را اړوم.
• قلن در مومن د ت ر وف ات ن ږدې درې کال ه وړان دې، ښ اغليحنيف خليل له ښاغلي قلنـدر مومنـد سـره يـوه مرکـه کـړې وه، دامرکه همغه مهال له پېښوره خپرېدونکې (وحدت) ورځپاڼه کـېچاپ شوې وه. په د ې مرکـه کـې ښـاغلي حنيـف خليـل لـه ښـاغليمومند څخه پوښـتلي وو چـې ستاسـو د پيـدايش کـال کـوم دى؟هغ ه ورت ه پ ه ځ واب ک ې ويل ي وو ((... زم ا د پي دايش ک ال مات ه معلوم نه دى، ځکه چې هغه وخت مور و پلار د پيـدايش کـال نـهليکه او که چا ليکه هم نو په يوه کاغذ کې به يې ليکه بيـا بـه يـې د قرآن شريف په منځ کـې ايښـوده، نـو پـه دې وجـه زه تاسـو تـه دخپل پيدايش کال سم نه شم ښودلاى))

اوس دلته د خپل پيدايښت د کال په اړه دومـره بـې تفاوتـه اويا نا خبره دى، نو بيـا کـوم دلايـل او مهـم عوامـل وو چـې دى يـېدېته هڅوه چې درې درېنيم سوه کاله دمخه له نورو سره د ورځـواو ساعتونو حساب، هغه هم په خپله خوښه وکړي؟ پـر 1142هــ قکال د شوال (24) د جمعې ورځ وه او که نـه وه؟ دا او دې تـه ورتـهپوښتنې سـړي تـه ددې لاره اواروي چـې پـه خپلـه د شـکاکانو پـرنظرونو او شکونو شک وکـړي او ووايـي چـې دا ډول شـکونه لـهسياسـي، کلتـوري سـياليو او شخصـي عقـدو څخـه راټوکېـدليدي او پـ ر واقعيـ ت ولاړ نـ ه دي. کـ ه د پټـ ې خزانـ ې د بهرنيـ و او کورني و مخ الفينو ټ ول نظرون ه راټ ول ک ړو ن و کې دى ش ي دېنتيج ې ت ه ورس ېږو چ ې دا ټ ول نظرون ه د سياس ي، کلت وري،ژبني و او ت اريخي ن اوړه غرض ونو او د ځين و ځانپ الو او ش هرت خوښــو ليکوالــو د شــهرت د غريــزې او شخصــي عقــدو يــو ګــډامتــزاج دى چــې علمــي معيارونــه نــه لــري او پــر پورتنيــو يــادوعواملو ولاړ دي او بس.