ننګرهار ولایت
د ننګرهار ولایت لنډه پېژندنه
لیک او څېړنه: امان الله نصرت
د لرغوني تاریخ، تمدن، ادب، فرهنګ او طبیعي ښکلاوو ټاټوبی
ننګرهار د افغانستان له تاریخي، فرهنګي، علمي، ادبي او حاصلخېزو ولایتونو څخه دی چې د هېواد په ختیځه برخه کې ځانګړی جغرافیایي او تاریخي موقعیت لري. د دې ولایت مرکز جلالآباد ښار دی.
ننګرهار له لرغونو زمانو راهیسې د افغانستان د ختیځې دروازې حیثیت لري. د کابل، خیبر، پېښور او د هند د نیمې وچې ترمنځ د تاریخي تګ راتګ او سوداګرۍ له لارو سره نږدې موقعیت د دې سیمې تاریخي او ستراتیژیک اهمیت زیات کړی دی.
د ننګرهار نوم د لرغوني «نګرَهارا» یا «نگارا» له تاریخي نومونو سره تړاو لري. د اطلاعاتو او کلتور وزارت د لرغونپېژندنې ریاست هم ننګرهار د ګندهارا د تمدن یوه مهمه برخه بللې او د دې سیمې د کوشاني دورې او له اسلام څخه وړاندې د بودایي تمدن ګڼې نښې یې یادې کړې دي.
ننګرهار د لرغونو تمدنونو د پاتې شونو، ستوپو، معبدونو، صومعو، سمڅو، غونډیو او نورو لرغونو آثارو له امله د افغانستان له مهمو لرغونپېژندیزو سیمو څخه ګڼل کېږي.
جغرافیایي موقعیت
ننګرهار د افغانستان په ختیځ کې پروت دی او له پاکستان سره د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې ګډه پوله لري. د ولایت جغرافیایي جوړښت له هوارو حاصلخېزو دښتو، غرنیو سیمو او درو څخه جوړ شوی دی.
د ننګرهار مرکز جلالآباد ښار دی. د دې ولایت د مساحت، جغرافیایي او اداري وېش په اړه په بېلابېلو سرچینو کې لږ توپیرونه لیدل کېږي؛ له همدې امله د دقیقو جغرافیایي شمېرو لپاره باید رسمي احصایوي سرچینه بنسټ وګرځول شي.
ننګرهار د طبیعي ځانګړنو، اوبو، حاصلخېزې ځمکې، مناسب اقلیم، مېوو او کرنیزو محصولاتو له امله په افغانستان کې ځانګړی شهرت لري.
د ننګرهار اداري وېش
ننګرهار د اداري وېش له مخې له جلالآباد ښار او ګڼو ولسوالیو څخه جوړ دی، چې له مهمو ولسوالیو څخه یې دا دي:
۱. جلالآباد ـ د ولایت مرکز
۲. سرهرود
۳. کامه
۴. کوز کونړ
۵. بهسود
۶. حصارک
۷. شېرزاد
۸. بټيکوټ
۹. خوږیاڼي
۱۰. چپرهار
۱۱. پچیر او اګام
۱۲. هسکه مېنه
۱۳. رودات
۱۴. کوټ
۱۵. اچین
۱۶. نازیان
۱۷. دوربابا
۱۸. غنيخېل
۱۹. مومندره
۲۰. ګوشته
۲۱. درهنور
۲۲. لعلپوره
۲۳. سپینغر
اقلیم او طبیعي ځانګړنې
ننګرهار په عمومي ډول تود اقلیم لري. هوارې سیمې یې نسبتاً تود اوړي او معتدل ژمي لري، خو غرني سیمې یې نسبتاً سړې دي او په ژمي کې پکې واوره هم اوري.
د مالټو، نارنج، لیمو، زیتونو، خرما، شولو، ګنیو، غنمو، سبزیجاتو او بېلابېلو مېوو پراخ تولید د دې ولایت د مناسب اقلیم او حاصلخېزې ځمکې څرګندونه کوي.
د خوږیاڼیو، حصارک، شېرزادو او سپینغر په غرنیو سیمو کې هوا د جلالآباد د هوارو سیمو په پرتله سړه ده.
د ننګرهار غرونه
سپینغر
سپینغر د ننګرهار په سوېل او سوېلختیځ کې غځېدلې مهمه غرنیزه لړۍ ده. د دې غرونو لمنې له طبیعي منظرو، درو او په ځینو برخو کې له ځنګلونو څخه برخمنې دي.
تورغر
تورغر د ننګرهار د لوېدیځ او سوېللوېدیځ له مهمو غرنیو سیمو څخه دی او د ولایت په طبیعي او جغرافیایي جوړښت کې ځانګړی ځای لري.
د ګندهارا او بودایي تمدن مهم ټاټوبی
ننګرهار د لرغوني ګندهارا او کوشاني تمدن له مهمو مرکزونو څخه و. په دې سیمه کې د بودایي دین د پراختیا پر مهال ګڼې ستوپې، معبدونه، صومعې او نور مذهبي او فرهنګي مرکزونه جوړ شوي وو.
د ننګرهار په بېلابېلو سیمو کې د دغو پخوانیو تمدنونو نښې تر نن ورځې پاتې دي او د افغانستان د لرغوني تاریخ، هنر او فرهنګ د پېژندنې لپاره ځانګړی ارزښت لري.
هډه
هډه د ننګرهار او افغانستان له تر ټولو مشهورو لرغونو او تاريخي سیمو څخه ده. هډه د ګندهارا د بودایي تمدن او یوناني ـ بودایي هنر له مهمو مرکزونو څخه وه.
په دې سیمه کې ګڼې ستوپې، صومعې، مذهبي ودانۍ، مجسمې او نور لرغوني آثار موندل شوي دي. د هډې آثار د ګندهارا د هنر او د بودایي فرهنګ د مطالعې لپاره ځانګړی اهمیت لري.
تپه شوتور
تپه شوتور د هډې د لرغونې تاريخي سیمې له مهمو برخو څخه ګڼل کېږي او د ګندهارا د بودایي او یوناني ـ بودایي هنر له ارزښتمنو مرکزونو سره تړاو لري.
درونټه
درونټه د جلالآباد په لويديځ کې یوه مهمه تاریخي او لرغونې سیمه ده. د دې سیمې په شاوخوا کې د بودایي دورې د ستوپو، معبدونو او نورو لرغونو اثارو نښې یادې شوې دي.
درونټه وروسته د اوبو، برېښنا او کرنې له پلوه هم د ننګرهار له مهمو سیمو څخه وګرځېده.
سبزآباد تاریخي غونډۍ
سبزآباد د ننګرهار د سرهرود ولسوالۍ یوه مهمه لرغونې سیمه ده. د اطلاعاتو او کلتور وزارت په رسمي معلوماتو کې هم د سرهرود ولسوالۍ اړوند د سبزآباد تاریخي غونډۍ یادونه شوې ده.
په دې سیمه کې د لرغونپېژندنې د کیندنو پر مهال د کوشاني دورې ګڼ لرغوني آثار ترلاسه شوي دي. په ۲۰۱۹ کال کې د سبزآباد له تاریخي غونډۍ څخه د کوشاني دورې لسګونه آثار د فني کیندنو پر مهال ترلاسه شوي وو.
په ۲۰۲۰ کال کې هم د همدې سیمې په لرغونپېژندیزو کیندنو کې د یوه لرغوني جوړښت، خټینو لوښو او نورو آثارو د موندلو راپور ورکړل شوی و.
بحرآباد سټوپه
بحرآباد سټوپه د ننګرهار له مهمو لرغونو اثارو څخه ده. د اطلاعاتو او کلتور وزارت د لرغونپېژندنې ریاست په ۲۰۲۵ کال کې د بهسودو او کامې د تاریخي ساحو د ارزونې پر مهال د بحرآباد سټوپې څخه لیدنه کړې او دا یې د ننګرهار د کوشاني او ګندهارا د لرغوني فرهنګي میراث له مهمو نښو څخه بللې ده.
بیماران
بیماران د ننګرهار له مهمو لرغونو سیمو څخه دی او د ګندهارا د بودایي هنر له تاریخي آثارو سره تړاو لري.
د غوچکو لرغوني معبدونه
د سرهرود ولسوالۍ په اړوند سیمه کې د غوچکو د لرغونو معبدونو یادونه شوې ده. دغه آثار د سیمې د بودایي دورې د مذهبي او معماري میراث له مهمو نښو څخه ګڼل کېږي.
د بهرآباد سمڅې
د بهرآباد سمڅې د سرهرود د لرغونو تاریخي ساحو په نوملړونو کې یادې شوې دي او د سیمې د پخواني ژوند او فرهنګي تاریخ د څېړنې وړ پاتې شوني ګڼل کېږي.
د حصارک د مېز غونډۍ
د حصارک د مېز غونډۍ د ننګرهار له هغو لرغونو تاریخي سیمو څخه ده چې د دې ولایت د ختیځو او غرنیو سیمو د لرغوني تاریخ د څېړنې لپاره اهمیت لري.
د مېز غونډۍ نوم په وروستیو سیمهییزو معلوماتو او خپرونو کې هم د حصارک ولسوالۍ له تاریخي سیمو سره تړلی یاد شوی دی.
د حصارک، شېرزاد او خوږیاڼیو نوې کشف شوې لرغونې سیمې
د ۲۰۲۵ کال په مې میاشت کې د اطلاعاتو او کلتور وزارت د لرغونپېژندنې ریاست اعلان وکړ چې د کابل ـ ننګرهار پر نوي سړک د حصارک، شېرزاد او خوږیاڼیو ولسوالیو په اړوندو سیمو کې ګڼې لرغونې ساحې کشف او ثبت شوې دي.
په دغو موندنو کې څلور تاریخي ساحې او پنځه برجونه یا د لرغونو کارواني لارو د لارښوونې منارونو بنسټونه شامل دي. د لومړنیو څېړنو له مخې، ډېری دا ساحې له اسلام څخه وړاندې د بودایي او د کوشاني دورو پورې تړاو لري او پکې د استوګنې ځایونه، بودایي ستوپې، معبدونه او نور لرغوني جوړښتونه موندل شوي دي.
د تورخم د عمري کمپ لرغونې سیمه
په ۲۰۲۵ کال کې د تورخم ترڅنګ د عمري کمپ په سیمه کې یوه مهمه لرغونپېژندیزه ساحه هم ثبت شوه. لومړنۍ ارزونې ښيي چې په دې سیمه کې د کوشاني او مغولي ـ بابري دورو له تاریخ سره تړلې کلتوري طبقې او مادي نښې شته.
د مغولي او بابري دورې تاریخي ځایونه
بابر تخت
بابر تخت د ننګرهار د سرهرود ولسوالۍ له مشهورو تاریخي ځایونو څخه دی او د مغولي واکمن ظهیرالدین محمد بابر له حضور او سفرونو سره تړاو لري.
د تاریخي روایتونو له مخې، د بابر د لښکرو د تګ راتګ لارې له دې سیمې تېرېدې او دمهځایونه او باغونه یې په سیمه کې جوړ کړي وو. د سرهرود د تاریخي اثارو په نوملړونو کې د بابر تخت، راه کلان او نور ځایونه هم یاد شوي دي.
اسلامي او وروستۍ تاریخي سیمې
سراجالعمارت
سراجالعمارت د جلالآباد له مشهورو تاریخي ودانیو او باغونو څخه دی. دا تاریخي مجموعه د امیر حبیبالله خان له دورې سره تړاو لري او د جلالآباد د شاهي باغونو او ودانیو له مهمو یادګارونو څخه ګڼل کېږي.
امیر شهید بڼ
امیر شهید بڼ د جلالآباد له مهمو تاریخي او یادګاري ځایونو څخه دی. د افغانستان د دوو مشهورو امیرانو، امیر حبیبالله خان او امیر امانالله خان، مزارونه په همدې بڼ کې دي.
د ګندمک تړون
د ګندمک تړون د افغانستان د معاصر تاریخ له مهمو سیاسي پېښو څخه دی. دغه تړون د دویمې افغان ـ انګلیس جګړې په پای کې د امیر محمد یعقوب خان او د برتانوي هند د استازي ترمنځ لاسلیک شو او د افغانستان پر بهرني سیاست او سیمهییزو اړیکو یې ژور اغېز وکړ.
د ننګرهار عمراني او اقتصادي تاریخي بنسټونه
د درونټې برېښنا بند
د درونټې برېښنا بند د ننګرهار له مهمو عمراني او اقتصادي تاسیساتو څخه دی. دغه بند د اوبو، برېښنا او کرنې په برخو کې د ننګرهار د پرمختګ لپاره مهم رول درلود.
د ننګرهار کانال
د ننګرهار کانال د افغانستان له مهمو کرنیزو او اوبو لګولو پروژو څخه دی. د کانال له اوبو څخه د ننګرهار پراخې ځمکې خړوبې شوې او د ستروسو، زیتونو، خرما، شولو او نورو محصولاتو تولید پراخ شو.
فارم هډه
فارم هډه د ننګرهار له مهمو کرنیزو مرکزونو څخه دی او د دې ولایت د معاصرې کرنې په تاریخ کې ځانګړی ځای لري.
د مالټو فابریکه
د فارم هډې د مالټو فابریکه د ننګرهار د کرنیز صنعت له مهمو تاریخي تاسیساتو څخه وه او د ستروسو د پروسس او بازارموندنې په برخه کې یې رول درلود.
د زیتونو فابریکه
د فارم هډې د زیتونو فابریکه هم د ننګرهار د زیتونو د تولید او پروسس له مهمو مرکزونو څخه وه.
غازيآباد
غازيآباد د ننګرهار له مهمو کرنیزو سیمو څخه دی. د مالټو او زیتونو فارمونه یې د ننګرهار د باغدارۍ او کرنیز اقتصاد مهمه برخه جوړوي.
د بهسودو، سرهرود، سراچې او کامې پلونه
د بهسودو، سرهرود، سراچې او کامې پلونه د ننګرهار له مهمو عمراني او مواصلاتي تاسیساتو څخه دي او د ولایت د بېلابېلو سیمو ترمنځ د تګ راتګ په اسانتیا کې یې مهم رول درلود.
مملې باغ
مملې باغ د ننګرهار له تاریخي او فرهنګي ځایونو څخه دی او د خوږیاڼیو له سیمې سره تړاو لري. د دې باغ نوم د ننګرهار د تاریخي باغونو په معلوماتو کې هم یاد شوی دی.
ناکامورا پارک
تیتسو ناکامورا، چې افغانانو د «کاکا مراد» په نوم یاداوه، په ننګرهار کې د اوبو لګولو، کرنې او بشري خدمتونو لپاره پراخ فعالیتونه ترسره کړل.
د هغه په نوم جوړ شوی ناکامورا پارک د نوموړي د خدمتونو د درناوي یوه یادګاري نښه ده.
د ننګرهار دیني او فرهنګي میراث
ننګرهار د بېلابېلو دیني او فرهنګي ټولنو د تاریخي حضور سیمه هم پاتې شوې ده. په جلالآباد کې درمسال او د هندوانو د ویساک مېله د دې ټولنې د تاریخي او فرهنګي حضور له نښو څخه دي.
د ملي او ادبي شخصیتونو په نوم ښارګوټي او مېنې
د ننګرهار په معاصر ښاري جوړښت کې ځینې سیمې د ملي، ادبي او دیني شخصیتونو په نومونو نومول شوې دي.
غازي امانالله خان ښارګوټی
د افغانستان د خپلواکۍ د اتل پاچا غازي امانالله خان په نوم نومول شوی ښاري ځای دی.
الفت مېنه
الفت مېنه د پښتو ژبې د ستر شاعر، لیکوال او ادیب استاد ګل پاچا الفت په نوم نومول شوې سیمه ده.
نورې مېنې او سیمې
د روښان مېنې، ریګ شاه مردخان او د خالص بابا د مېنې په څېر نومونه هم د ننګرهار په معاصر ښاري او ټولنیز جوړښت کې لیدل کېږي.
د ننګرهار مشهور زیارتونه او مزارونه
ننګرهار د دیني عالمانو، صوفيانو، ملي مبارزینو، شاعرانو او فرهنګي شخصیتونو ګڼ زیارتونه او مزارونه لري.
له مشهورو مزارونو او زیارتونو څخه:
- د ملا نجمالدین اخوندزاده (هډې ملا) زیارت او جومات ـ هډه
- اېمل خان بابا زیارت ـ چکنور
- ملا چکنور زیارت
- پوهاند علامه رښتین بابا مزار ـ بهسود
- استاد قیامالدین خادم مزار ـ کامه
- ارواښاد ملنګ جان (محمد امین) مزار ـ بهسود
- امیر حبیبالله خان مزار ـ امیر شهید بڼ
- امیر امانالله خان مزار ـ امیر شهید بڼ
- باچا خان مزار ـ جلالآباد
- توکل بابا زیارت ـ شګه, کوز کونړ
- یاسین بابا زیارت ـ شګه، کوز کونړ
- زیړي بابا زیارت ـ کوز کونړ
- غازي بابا زیارت ـ بنګاب، کوز کونړ
- سوکۍ بابا زیارت ـ د سوکۍ غر، کوز کونړ
- شیخ رحیم بابا زیارت ـ کامه
- مراد علي بابا زیارت ـ کامه
- پیر سرمست بابا زیارت ـ احمدکوټ، کوز کونړ
- شپولې بابا زیارت ـ شپوله
- ډولکي بابا زیارت ـ جلالآباد
- ګردي غوث زیارت ـ ګردي، مومندره
- دور بابا ـ شینوارې
- شاه برهان آغا ـ سرهرود
- بغوټ بابا ـ کچړه، کوز کونړ
- چهلګزي بابا ـ امله، درهنور
- میاجي بابا ـ قلعه شاهي، درهنور
- دیشمیر بابا ـ ستن، درهنور
- او نور سیمهییز زیارتونه.
د ۲۰۲۶ کال په پیل کې د ننګرهار په هسکه مېنه، دوربابا، لعلپورې، پچیر او اګام او مهمندرې ولسوالیو کې د تاریخي ځایونو GPS سروې او لومړنۍ تخنیکي ارزونه هم ترسره شوې ده. په دې سروې کې د اېمل خان بابا، غازي چکنور ملا صاحب، دوربابا پخوانیو سمڅو او د باسول کلي لرغونو سمڅو په ګډون یو شمېر تاریخي ځایونه ثبت شوي دي.
د تاریخي شخصیتونو په نوم ښوونیز مرکزونه
ننګرهار نه یوازې د تاریخي شخصیتونو مزارونه لري، بلکې ګڼ ښوونیز او علمي مرکزونه هم د ملي، علمي، ادبي او دیني شخصیتونو په نومونو نومول شوي دي.
له هغو څخه:
- سید جمالالدین افغان لېسه
- اېمل خان لېسه
- مراد علي لېسه
- الایي لېسه
- نازو انا لېسه
- احمدکوټ لېسه
- نجمالمدارس عالي مدرسه
- پښتونستان لېسه
- دیشمیر بابا لېسه
- او نور ښوونیز مرکزونه.
د ننګرهار مشهور علمي، دیني، سیاسي او تاریخي شخصیتونه
ننګرهار د افغانستان د ګڼو علمي، دیني، سیاسي، فرهنګي او تاریخي شخصیتونو د ژوند او فعالیت له مهمو سیمو څخه دی.
له مشهورو شخصیتونو څخه:
- محمد موسی شفیق
- ملا نجمالدین اخوندزاده ـ هډې ملا
- اېمل خان مومند
- ملا چکنور
- مولانا قیامالدین خادم
- پوهاند علامه صدیقالله رښتین
- استاد عبدالله بختاني خدمتګار
- عبدالرحمن پژواک
- سید جمالالدین افغان
- ډاکټر زېورالدين زېور
- سید احمد ګیلاني
- مولوي محمد یونس خالص
- مولوي سلطان عزیز ګولایي
- وزیر محمد ګل خان مومند
- محمد حسن ولسمل
- وفيالله سمیعي
- او نور.
مولوي سلطان عزیز ګولایي د دیني علومو عالم او د «صرف العزیز» او «عزیزي تفسیر» د آثارو مؤلف په توګه هم یاد شوی دی.
د ننګرهار شاعران او لیکوالان
ننګرهار د پښتو ژبې او ادب په تاریخ کې ځانګړی مقام لري. د دې ولایت له مشهورو شاعرانو، لیکوالو او څېړونکو څخه:
پوهاند استاد فضل ولي ناګار، استاد محمد آصف صمیم، ډاکټر عبداللطیف یاد، عبدالروؤف قتيل خوږیاڼی، غلام دستګیر ړنګ خوږیاڼی، سید محمد طاهر بینا، نصرالله حافظ، سیلاب ساپی، مطیعالله تراب، جرار، ملنګیار، امانالله نصرت، محمد عیسی ننګ کاموي، فضلمولا لټون، ګل عزیز کامهوال، اجمل اټک، داود شهید، استاد ډاکټر لعل پاچا ازمون، استاد ډاکټر عزیزالله حصاري، استاد ډاکټر زیورالدین زیور، عبدالقدوس پرهېز، غوث شهامت خیبري، مصطفی سالک، فدا محمد فایض، محمد معروف فروغګر، سردارخان سیرت، استاد جګړن محمودي، فاروق فردا، زړهسواند شینواری، مراد لایق، صفیه صدیقي، غوټۍ خاورې، زینب مصباح سالک، منلی، ډاکټر نورالحبیب نثار، سلطان جان کلیوال، ذکریا ملاتړ، استاد محمد ابراهیم همکار، دوست شینواری، محمد ګلاب ننګرهاری، شفیعالله بابرزی، پرهیز شګیوال، وطندوست، عبدالغني هاشمي، عبدالعزیز غیرت، عزتالله ځواب، مختار محمد مختار، صدیقالله فدایي، محمد یعقوب شرافت، استاد مسعود نېکبخت، عبدالرحیم مسلمدوست، قاضي فضل غني کاموال، استاد عبدالناصر شفیق، بازمحمد عابد، نجیب عامر، عزت الله ځواب, عبدالصمد مومند, همراز ننګرهاري, څېړنوال عبدالمالک لاموال، څېړنوال فریدالله فرحان، څېړنوال احمدالله صابري، استاد شېرعالم املهوال، استاد ملنګ جان او نور.
ملنګ جان
ارواښاد ملنګ جان، چې اصلي نوم یې محمد امین و، د ننګرهار له مشهورو ملي او ولسي شاعرانو څخه و. د هغه شعرونو د وطن، ولس، مینې او ملي احساساتو انځور وړاندې کړی دی. د نوموړي قبر د بهسودو په سیمه کې دی.
د ننګرهار مشهور سندرغاړي
ننګرهار د پښتو ولسي موسیقۍ او سندرو په برخه کې هم ګڼ نومیالي هنرمندان لري، چې له هغو څخه:
سپین بادام، تور بادام، سید عالم، قمرګله، منور، استاد زاخیل، نواب خان، سیدمحمد، شاه ولي، لطیف ننګرهاری، حضرت باز، رحیم غمزده، بریالی صمدي، جاويد امرخيل, بریالی ولي، طلا محمد، رضوان منور، شازوان منور او نور.
د ننګرهار علمي او فرهنګي مرکزونه
ننګرهار پوهنتون
ننګرهار پوهنتون د ختیځ افغانستان له مهمو علمي مرکزونو څخه دی. دغه پوهنتون د علم، څېړنې، طب، کرنې، ژبو او ادبیاتو، حقوقو، سیاسي علومو او نورو علمي برخو په روزنه کې مهم رول لري.
ننګرهار له علمي او فرهنګي پلوه د ختیځ افغانستان یو مهم مرکز ګڼل کېږي.
د ننګرهار اقتصادي ځانګړنې
ننګرهار د افغانستان له مهمو کرنیزو ولایتونو څخه دی. حاصلخېزې ځمکې، د ننګرهار کانال، اوبه او مناسب اقلیم د کرنې د پراختیا لپاره مهم عوامل دي.
د دې ولایت مشهور محصولات:
- مالټې
- نارنج
- لیمو
- زیتون
- خرما
- شولې
- ګني
- غنم
- سبزیجات
- بېلابېلې مېوې
فارم هډه، غازيآباد او د ننګرهار کانال د دې ولایت د معاصر کرنیز اقتصاد مهم بنسټونه دي.
ننګرهار یوازې د افغانستان یو ختیځ ولایت نه دی؛ بلکې د لرغوني تمدن، ملي تاریخ، اسلامي فرهنګ، پښتو ادب، علم، هنر، کرنې او طبیعي ښکلاوو یوه ستره ګډه خزانه ده.
له هډې، تپې شوتور، درونټې، سبزآباد، بحرآباد، بیماران او د حصارک د مېز غونډۍ څخه نیولې تر بابر تخت، سراجالعمارت، امیر شهید بڼ، مملې باغ، د ګندمک تړون، درونټې برېښنا بند، ننګرهار کانال، فارم هډې، غازيآباد او نورو تاریخي او عمراني ځایونو پورې، د دې ولایت هره برخه د افغانستان د تاریخ یوه ځانګړې پاڼه بیانوي.
د ۲۰۲۵ کال په ترڅ کې د حصارک، شېرزاد او خوږیاڼیو په سیمو کې د نوو لرغونپېژندیزو ساحو کشف او د ۲۰۲۶ کال په پیل کې د ګڼو ولسوالیو د تاریخي ځایونو GPS سروې دا حقیقت لا روښانه کوي چې د ننګرهار لرغونی میراث تر اوسه په بشپړه توګه نه دی سپړل شوی او لا هم د علمي څېړنې او ساتنې پراخې اړتیاوې لري.
د ملا نجمالدین اخوندزاده، اېمل خان مومند، ملا چکنور، پوهاند رښتین، استاد قیامالدین خادم، عبدالرحمن پژواک، محمد موسی شفیق، سید جمالالدین افغان، سید احمد ګیلاني، مولوي محمد یونس خالص، مولوي سلطان عزیز ګولایي او وزیر محمد ګل خان مومند په څېر شخصیتونه د دې ولایت علمي، دیني، سیاسي او تاریخي ارزښت څرګندوي.
همدارنګه د استاد فضل ولي ناګار، استاد محمداصف صمیم، ډاکټر عبداللطیف یاد، عبدالروؤف قتيل خوږیاڼي، استاد عبدالله بختانی خدمتګار، استاد لعل پاچا ازمون، استاد زیورالدین زیور، ډاکټر عزیزالله حصاري، مصطفی سالک، فدا محمد فایض, محمد ګلاب ننګرهاري، استاد ملنګ جان او نورو شاعرانو او لیکوالو نومونه د پښتو ادب په تاریخ کې د ننګرهار ادبي ونډه روښانه کوي.
ننګرهار د تاریخ، تمدن، ادب، فرهنګ، علم، هنر او طبیعي ښکلاوو هغه ګډه خزانه ده چې د افغانستان په ملي او فرهنګي تاریخ کې ځانګړی او تلپاتې مقام لري.
ماخذونه او سرچینې
۱. محمد عیسی: ننګرهار ولایت سیمهایزه جغرافیه، د استاد لطفالله صافي په لارښوونه، مومند خپرندویه ټولنه، جلالآباد، ۱۳۹۲ لمریز، ۳۷۰ مخه.
۲. د افغانستان د اطلاعاتو او کلتور وزارت ـ د لرغونپېژندنې ریاست، د ننګرهار د تاریخي او لرغونو ساحو د ارزونې او ثبت راپورونه.
۳. حسیبالله شینواری، ټول افغان ويبپاڼه: ننګرهار پېژندنه؛
۴. پژواک خبري اژانس: په سبزآباد کې د کوشاني دورې د لرغونو آثارو او په سبزآباد کې د لرغوني جوړښت او نورو آثارو د موندنې راپورونه.
۵. ويکيپېډيا
۶. .ټول افغان او د فيسبوک بېلابېلې پاڼې