جرمني المانیا

جرمني (المانیه)

جرمني، چې په جرمني ژبه کې دویچه‌لېنډ بلل کېږي، د منځنۍ اروپا یو مهم هېواد دی. د دې هېواد رسمي نوم د جرمني فدرالي جمهوریت دی. په انګلیسي کې ورته Germany، په فارسي کې آلمان او په عربي کې المانیا ویل کېږي. د جرمني ملي ژبه جرمني ده او هېواد له ۱۶ ایالتونو څخه جوړ دی.

د جرمني په شمال کې شمالي سمندر، ډنمارک او بالټیک سمندر پراته دي؛ په ختیځ کې پولنډ او چک جمهوریت؛ په جنوب کې اتریش او سویس؛ او په لوېدیځ کې فرانس، لوکزامبورګ، بلجیم او هالنډ موقعیت لري.

جرمني د ملګرو ملتونو، ناټو او جي-اېټ غړیتوب لري. دا د اروپایي ټولنې بنسټیز غړی دی، د اروپا تر ټولو ډېر نفوس لرونکی هېواد بلل کېږي، او د نړۍ له پلوه درېیم لوی اقتصاد لري. د جرمني ټول نفوس شاوخوا ۸۳ میلیونه دی، او له روسیې وروسته د اروپا دوهم ډېر نفوس لرونکی هېواد ګڼل کېږي. دا د اروپایي اتحادیې تر ټولو ډېر نفوس لرونکی غړی هم دی.

جرمني یو غیرمرکزي (فدرالي) نظام لري. د هېواد پلازمېنه او تر ټولو لوی ښار برلین دی. فرانکفورت د دې اقتصادي مرکز بلل کېږي، او د فرانکفورت هوايي ډګر د هېواد تر ټولو بوخت هوايي ډګر دی. د جرمني تر ټولو لويه ښاري سیمه روهر ده، چې مهم مرکزونه یې دورتموند او ایسن دي. نور مهم ښارونه یې هامبورګ، مونیخ، کولن، شټوتګارت، دوسلدورف، لایپزیګ، درسدن، هانوفر او نورنبرګ دي.

تاریخ

په لرغوني زمانه کې ګڼې جرمن قبیلې د نننۍ جرمني په شمالي سیمو کې مېشتې وې. شاوخوا ۱۰۰ کاله مخکې له میلاده دغه سیمه د جرمانیا په نوم پېژندل کېده. وروسته د کډوالو یو لوی بهیر پیل شو او ډېر خلک سوېل ته کډه شول.

د لسمې پېړۍ له پیل سره، جرمنانو د مقدسې رومي امپراتورۍ مرکز په همدې سیمه کې جوړ کړ. په ۱۶مه پېړۍ کې شمالي جرمني د پروټسټانتي اصلاحاتو مرکز وګرځېد.

په ۱۸۷۱م کال کې جرمني د یو ملي دولت په توګه راڅرګند شو، کله چې ډېری جرمني ایالتونه سره یو شول، خو سویس او اتریش له دې اتحاد څخه پاتې شول. نوې واکمنه قوه پروشیا وه، چې د جرمني امپراتورۍ برخه شوه. د لومړۍ نړیوالې جګړې او د ۱۹۱۸–۱۹۱۹م سیاسي بدلونونو وروسته، جرمني له امپراتورۍ څخه پارلماني نظام ته واوښته.

په ۱۹۳۳م کال کې نازیانو واک تر لاسه کړ او د نازي جرمني دوره پیل شوه. د دې پایله د اتریش ورګډېدل، دوهمه نړیواله جګړه او د یهودیانو نسل‌وژنه (هولوکاسټ) وه. له جګړې وروسته، لوېدیځه جرمني د امریکا، برېتانیا او فرانسې تر ولکې لاندې راغله او لوېدیځه جرمني ترې جوړه شوه، او ختیځه جرمني د شوروي اتحاد تر نفوذ لاندې پاتې شوه.

جغرافیه

جرمني د اروپا اووم لوی هېواد دی. دا د شمال له لوري له ډنمارک، ختیځ کې له پولنډ او چک جمهوریت، سوېل ختیځ کې له اتریش، او سوېل لوېدیځ کې له سویس سره ګډې پولې لري. په لوېدیځ کې فرانس، لوکزامبورګ او بلجیم، او په شمال لوېدیځ کې هالنډ موقعیت لري. د جرمني پولې له شمالي سمندر او بالټیک سمندر سره هم نښتي دي.

د هېواد ټوله رقبه شاوخوا ۳۵۷ زره مربع کیلومتره ده. د جرمني لوړوالی سوېل کې د الپس له غرونو (تر ټولو لوړه څوکه څوګشپڅه ده، چې نږدې ۲۹۶۳ متره لوړه ده) څخه نیولې د شمال تر سمندري ساحلونو پورې غځېدلی دی. د هېواد له منځه لوی سیندونه لکه راین، دانوب او ایلبه تېرېږي.

جرمني د طبیعي سرچینو له پلوه هم بډای دی، لکه اوسپنه، ډبرو سکاره، پوټاش، لرګي، لیګنایټ، یورانیم، مس، طبیعي ګاز، مالګه او نکل.

مذهبونه

کله چې په ۱۸۷۱م کال کې نوی جرمني جوړ شو، د نفوس شاوخوا درېیمه برخه پروټسټانتي مسیحیان وو او درېیمه برخه کاتولیکان وو. یهودان په لږکیو کې شمېرل کېدل. د هولوکاسټ پر مهال د جرمني ډېری یهودي وګړي له منځه ولاړل.

له ۱۹۴۵م کال وروسته په جرمني کې مذهبي بدلونونه پیل شول او توپیرونه لږ شول. په لوېدیځه جرمني کې د کډوالۍ له امله مذهبي تنوع زیاته شوه، خو په ختیځه جرمني کې دولتي سیاست پر مذهب واکمن و. له ۱۹۹۰م وروسته، په ختیځه جرمني کې هم مذهبي ازادي زیاته شوه، او هېواد ته انجیلي مسیحیان او مسلمانان راغلل او مېشت شول.