د لیکوالۍ فن

دليکوالۍ فن يا انشاء

ليک د فکر او احساساتو دانتقال يوه وسيله ده ، چې په هغه کې ديو لړ منل شوو اشارو او علامو څخه کار اخستل کيږی،يا ليک هغه علامې او سمبولونه دي،چې داواز دثبتيدو لپاره وضع شوي وي .

د ليک پيدايښت د بشر ژوند ته نظم ور وبا ښه اود تاريخ اغاز ورسره وشو .

دليک پيدايښت دبشري تجربو دليږدولو وسيله شو اودبشر تجربو ته يې داسې تسلسل ورکړ،چې نسل په نسل پرمختيايې ګامونه واخلي .

دليک همدې ارزښت دسواد عاميدل او د لومړنيو زده کړو جبري کيدل رامنځ ته کړل اواوس دنړۍ په ډيرو وروسته پاتې هيوادونو او ټولنو کې هم هڅه کيږي،چې ماشومان ليک او لوست زده کړي او دعلم له نعمت نه برخمن شي .

نوپه دې بنا ليک لوست يو ضرورت دی خو تر هغه راوروسته ليکوالي بيا فن دی،چې خاصه زده کړه اوخاصې لارښوونې غواړي .

اوس چې موليک وپيژاند ، نو د انشاء يا ليکوالۍ فن به هم په لنډ ډول درو پيژنو :

انشاء يا ليکنه :

انشا‌‌‌ء د شروع «ايجاد» او وضع کولو مانا لري . خو په ادبياتو کې ددې کلمې متداوله مانا وضع کول او منځ ته راوړل دي . يانې ديو نوي شي پيداکولو ته انشا‌ء وايې .

په ادبي اصطلاح يو نوی فکر اونوی خيال په الفاظو کې څرګندول انشاء ده .

«ليکوالي په عامه مانا هغه فن اوليکنی هنر دی ،چې دهغه په وسيله کولی شو خپل افکار يا په بله وينا هغه مفاهيم ، مطالب اومعلومات،چې زموږ په ‌ذهن کې دي په ليکنې بڼه په ډيره اسانه او اغيزمنه توګه نوروته ورانتقال کړو.

دليکوالۍ د فن اومسلک لمن ډيره پراخه او ټولنيز ارزښت او اهميت يې ډېر دی.له عادي يادښتونو، شخصي او رسمي يا اداري ليکونو څخه نيولې بيا دلوړو تخليقي او تحقيقي ليکنو (انشاء) تر بيلا بيلو ډولونو پورې ددغه فن په پراخه لمن کې رانغښتي اوهر هغه څوک،چې خپل فکر ، پوهه او معلومات په ليکلې بڼه په سمه اومناسبه طريقه نوروته ور رسول يا ليږدول غواړي دغه فن ته اړتيالري.

دليکوالۍ پوهه او هنر تر ډيره حده دادبي اوعلمي اثارو په مطالعه او پرله پسې مشق او تمرين تر لاسه کيږي . ځکه چې ددغه فن بنسټ د زده کوونکي په فطري استعداد ،ذوق، تخيلي او بديعي ځواک ولاړ دی او داپه ليکوال پورې اړه لري،چې د خپل بديعي او تخيلي قوت په ملتيا دليکنې لپاره څه ډول مناسب الفاظ او د ليکنې کوم فورم او انداز وکاروي.

دليکوالۍ د فن په هکله څو عمومي لارښوونې او پاملرنې

په ښه او سمه توګه د ليکوالۍ د فن دزده کړې او پر هغې د پوهيدنې لپاره ډيرې آغيزمنې لارې چارې شته،چې ددغه هنر دپوهانو او څيړونکو له خوا په ګوته شوي دي . موږ دلته د هغو پاملرنو او لارښوونو له جملې څخه مهمو يادونه کوو :

۱ـ کوم ليکونکی،چې په يوه موضوع کې څه ليکي لو مړی بايد يو معين مقصد او هدف ولري او بيا خپل فکر او خيال په ښکلو خوږو الفاظو سره په ښه ترتيب او صورت داسې څرګند کړي،چې د ليکونکي مطلب په ښه ډول ښکاره شي او په لوستونکي ښه آغيزه او تاثير وکړي .

۲ـ ليکنه بايد ساده او عام فهمه وی . ليکوال بايد د مفهوم د افادې لپاره داسې کلمات انتخاب کړي،چې د خلکو ذهن ته ډير نژدې او عام فهمه وي. دليکنې جملې يې لنډې،عبارتونه يې بې تکلفه او له تصنع نه خلاص وی.

۳ـ بې ضرورته اوږده مقدمه ، ليکنه بې خونده کوي ، نو ښه داده چې اصلي مطلب په څرګندو الفاظوکې نورو ته وړاندې شي . هڅه دې وشي،چې د متن لمن له هر ډول ابهام څخه پاکه وي .

۴ـ دليکوال لپاره د ژبې پر ګرامري قاعدو پوهيدنه ضروري او اساسي شرط دی .

په ليکنه کې بايد دامکان تر بريده د هر ډول ګرامري غلطيو مخه ونيول شي او ټول کلمات د ګرامري اصولو سره سم استعمال شي .

۵ـ په ليکنه کې دې تر ډېرې کچې پورې دژبې معياري لهجه په پام کې ونيول شي.ترڅودهغې ژبې نورلوستونکي وګړي يې له ليکنې څخه مطلوبه ګټه واخلي .

۶ـ ليکوال دې بې ضرورته دنورو ژبو لغات نه استعمالوي ، تر ممکنې اندازې پورې دې هڅه وکړي،چې د خپلې ژبې لغات استعمال کړي .

۷ـ په ليکنه کې بايد د عطف اوربط توري ډير اوبې ضرورته استعمال نه شې ، ځکه چې د ليکنې لوستنه بې خونه کوي .

۸ـ ليکوال دې په ليکنه کې بايد دضعيفو ټکو او کمزورو استدلالونو څخه ډه ډه وکړي . هڅه دې وشي، چې ليکنه په پوخ استدلال او قوي منطق ولاړه وي.

۹ـ دمضمون او محتوا راښکون په ليکنه کې ډير اهميت لري . مانا په کلمو او جملو کې داسې ترتيب شي ،چې له پيل څخه تر پايه پورې لوستونکي په ځان پسې راوکاږي او د لوستونکي تخيلي او فکري قوه د پايه پورې بلې خواته پرې نه ږدي .

۱۰ـ ليکوال بايد په خپله ليکنه ټينګه عقيده ولري او په دې ډاډ من وي څه چې ليکي هغه يې د زړه او ضمير غږ دی ، په ليکنه کې بايد صداقت او صميميت موجود دي څو په لو ستونکو مطلوبه آغيزه وکړي.

۱۱ـ په ليکنه کې دنظم او ترتيب مراعات ډير ضروري دی ، ځکه چې په انشاء او ليکنه کې د الفاظو ،کلمو ،جملو او عبارتونو ګډوډي او بې ترتيبي ستر عيب ګڼل کيږي .

موضوع په داسې ډول بايد وڅيړل شي،چې مضمون له پيله تر پايه دمانا اومحتوا له مخې بې نظمه اوبې تر تيبه نه وي.

۱۲ـ دنوښت او ابتکار قوه په ليکنه کې ستر اهميت لري . د ليکوالۍ د هنر يوه ستره ځانګړنه داده، چې ليکوال له کتنو او اوريدنو څخه نو ي ، نوي مضامين پيداکوي او له عادي پيښونه نوي نتايج اخلي نو ابتکار د انشاء معنوي برخه ده او دانشاء ستر صفت دی .

د ليکوال د تخيلي ځواک څومره والی او څنګه والی دهغه په ليکنه جوته آغيزه لري . تخيلي ځواک دابتکار اونو ښت تو منه ده، څومره،چې دليکوال او شاعر تخيلي قوه پياوړې وي په هماغه پيمانه يې دابتکار او نوښت قوت ډېر وي .

۱۳ـ په ليکنه کي د ليکوال ټولنيز شخصيت او اخلاقي شجاعت ډيره آغيزه لري .

همدغه احساس هغه ته دا جرأت ورکوي،چې ټولنيز واقيعتونه ، حقايق او دردونه په صراحت سره بيان کړي .

۱۴ـ دمنل شويو عقيدوي ، کلتوري اوټولنيزو معيارونو په چوکاټ کې فکري ازادي د ليکوالۍ لپاره يو ه ضروري اولازمي ځانګړنه ده . څومره،چي ليکوال ازاد فکر کولای شي ليکنه يې په هماغه پيمانه ابتذال نه لرې ، تجدد اونوښت پکې زيات وي .

۱۵ـ ليکوال بايد دليکنې لپاره داسې موضوع انتخاب کړي، چې پکې پوره معلومات ولري . پر موضوع بشپړ حاکميت لرل د ښې ليکنې اساسي شرط دی .

۱۶ـ دليکنې دعنوان په ټاکنه کې بايد ډير ِغور اودقت څخه کار واخيستل شي ، داسې عنوان وټاکي،چې معنوي جامعيت ولري او لوستونکي ته تر ډيره حده دليکنې داساسي هدف دپس منظر مفهوم افاده کړي .

۱۷ـ تر ليکلو ورسته خپله ليکنه څوځله ولولي ، ستاسې هر ځل لوستنه به په ليکنه کې خامخا لفظي او معنوي اصلاح اوسمون راولي .

۱۸ـ که کيدلای شي خپله ليکنه تر ليکنې وروسته خپل خوا خوږي ته چې تر تاسې يې علميت ، پوهه او استعداد لوړ اودليکوالۍ په فن کې يې تجربه ډېره وي دکتنې لپاره ورکړﺉ ، کيدای شي د ليکنې د سمون او بشپړتيا په برخه کې په زړه پورې مشورې درکړي .

۱۹ـ په ليکنه کې دمعلوماتو منابع او مآخذ ښودنه اساسي شرط دی . دا چار ستاسې علمي اومعلوماتي کمزوري نه ده ، بلکې دليکنې ارزښت مو لاپسې زياتوي .

۲۰ـ په ليکنه کې دليک نښو استعمال لازمي او حتمي دی ، هر ليکو ال ته ددغو نښو نښانو زده کړه ، پرې پوهيدنه اودهغو داستعمال د ځای پيژندنه ضروري ده .

د مقالې ليکنې عمومي چوکات

د يوې بشپړې ،علمي، تحقيقي معياري مقالې په ليکني چوکاټ کې دا لاندې درې برخې شاملې دي :

۱ـ سريزه ۲ـ اصلي مطلب ۳ـ لنډيز او نتيجه

۱ـ سريزه:ـ سريزه (مقدمه ) دليکنۍ لومړۍ ،خو اساسي برخه ده . په سريزه کې ليکوال معمولاً هغه کلمات او عام ټکي راوړي،چې وروسته ورباندې په اصلي برخه کې خبرې کيږي .

سريزه د ليکنې دروح،محتوا او مانا د هندارې حيثيت لري . څومره چې لنډه خو جامع جذابه ،خوندوره اومنظمه وي هغومره پکې دهڅونې قوت ډېر وي .

په مقدمه کې ليکوال په عمومي توګه دايادونه کوي،چې ولې يې داموضوع انتخاب کړه،څه دلچسپې يې ورسره لرله،دليکنې هدف اواهميت يې څه دی؟.

۲ـ اصلي مطلب:

دادليکنې تر تولو مهمه برخه ده، چې ليکوال پکښې د ټاکل شوي عنوان تر مفهوم لاندې په اصلي اومرکزي موضوع بحث کوي . په دې برخه کې ټول اړوند مطالب په بيلوبيلو پراګرافونو کې او که لازمه وليدل شي په بيلوبيلوڅنګزنو (بغلي) عنوانونوکي يو په بل پسې تشريح او څيړله کيږي .

په اصلي برخه کي بايد ټول مسايل داصلي موضوع پرشاوخوا وڅرخيږي. په دې برخه کی تر ټولو مهم او ستر کار دواقيعتونو څيړنه اوسپړنه ده . ليکوال بايد هڅه وکړي،چې موضوع دحقايقو په رڼا کې لوستونکوته وړاندې کړي اود موضوع تياره اړخونه دپاخه استدلال اومنطق په رڼا کې روښانه کړي . دبرخو ترمنځ بايد منطقي ترتيب په پام کې ونيسي .

ليکوال په دې برخه کې معمولاً نظريات او شواهد را ټولوي او بيا پرې د خپل فکري او علمي قوت په وسيله يوه رايه قايموي .

۳ـ لنډيز او پايله:

دادليکنې وروستۍ برخه ده . په دغه برخه کې ليکوال لومړی د ځينو هغو مهمو مسايلو چې د اصلي موضوع دروښانتيا او ثبوت لپاره په بيلا بيلو پراګرافونو کې راغلي په ډير لنډيز سره يادونه کوي اوبيا په ځانګړي ليکني مهارت سره له ټول بحث اوليکنې نه يوه لنډه ،خو جامع پايله اخلي او لوستونکي ته يې وړاندې کوي .

دلنډيز او پايلې په برخه کې کله – کله ليکوال دهغو ټکو لنډه غوندې يادونه هم کوي،چې دموضوع په روښانتيا کې پوره آغيزه لري خوله ده څخه داصلي برخې دليکنې پروخت پاتې شوې او هير شوې وي .

يادونه : ديوې علمي، بشپړې او جامع ليکنې (مقالې) په چوکاټ کې د پورته ياد شويو درې واړو برخو شته والی اساسي شرط دی ، چې له هغو پرته ديوې مقالې جوړښت نيمګړی دی .

دکتاب ليکنې عمومي چوکاټ

ديو علمي او تحقيقي کتاب ليکنې په چوکاټ کې دا لاندې برخې شاملې دي :

۱ـ کتاب پيژندنه ۲ـ فهرست ۳ـ سريزه ۴ـ اصلي موضوع

۵ـ لنډيزاوپايله ۶ـ تعليقات ۷ـ نومليک ۸ـمآخذونه

۱ـ کتاب پيژندنه :

دکتاب پيژندنې په برخه کې معمولاً دکتاب نوم ، دمؤلف يا ژباړونکي نوم ، دخپرونکي موسسې ،ادارې يا شخص نوم ، دخپريدو نيټه ، دچاپ شمير او ... راځي.

۲ـ فهرست:

دادکتاب هغه برخه ده،چې معمولاً دکتاب تر دويم سرليک اوکتاب پيژندنې وروسته راځي.په فهرست کې ټول هغه سرليکونه،چې دکتاب په بيلا بيلو برخو کې راغلي په ماده وار لست کې د شميرنې اومخ ښودنې سره راځي.

۳ـ سريزه ياسريزې:

پرکتاب معمولاً دوه ډوله سريزې ليکل کيږي:

لومړی هغه،چې دنورو له خوا د ليکوال پر اثر ليکل شوې وي . په دغو ليکنوکې دسريزې ليکوال ،دکتاب محتوی، علمي او فني اړخونه په پوره غور ارزيابي او په ګوته کوي .

په کتاب کې دراغلو مطالبو علمي ، هنري اوادبي ښيګڼې ارزښت او اهميت لوستونکو ته ښيي.

دوهم هغه سريزه ده، چې پخپله دليکونکي يا ژباړونکي له خوا ليکل کيږي:

که په يو کتاب کې هر څومره سرېزې راغلې وي هر يوه يې په ځانګړو مخونوکې د خپلو ټاکلو سرليکونولاندې راځي . دکتاب ليکوال نورو ته ددرناوي لومړی دنورو اوبيا خپله سريزه راوړي.

هڅه دې وشي،چې دکتاب سريزه ډيره جامع ،منظمه اوجذابه وي تر څو په لوستونکي کې دلوستنې ذوق او هڅونه زياته کړي او هغه مجبور کړي چې په اثر کې شامل مطالب په پوره غور اومينه تر پايه پورې ولولي.

۴ـ اصلي موضوع:

په علمي او تحقيقي اثارو کې اصلي موضوع دکتاب هغه برخه تشکيلوي چې دکتاب اړوند مطلب د ټاکل شوي عنوان تر مفهوم لاندې په اصلي او مرکزي موضوع بحث کوي.

د کتاب په دی برخه کې ټول مطالب په منطقي توګه يوپه بل پسې څيړل کيږي.

ليکوال د موضوع د اهميت له مخې په پيل کې مطالب په بيلا بيلو څپرکو ويشي او بيا د هر مطلب په اړونده څپرکو کې تر لويو او څنګزنو (بغلي) سرليکونو لاندې معلومات وړاندې کوي.

ليکوال د ليکنې په دغه برخه کې د بيلا بيلومنابعو څخه مطلوب معلومات ،نظريات او شواهد راټولوي اودخپل علمي او فکري استدلالي قوت په ملتيا هغه تحليل ، توضيح او تشريح کوي په پای کې يوه جامع نتيجه ترې راوباسي

۵ـ لنډيز او پايله :

دادليکنې هغه برخه ده،چې تر اصلي موضوع وروسته راځې . دلنډيزاونتيجې کموالی ،زياتوالی دمتن داصلي برخې په حجم اود مطالبو په تنوع پورې اړه لري.

ځينې ليکوالان داصلي برخې دهرې موضوع او فصل لنډيز دهماغه فصل په پای کې راوړي او ځينې بيا دټولو فصلونو يو لنډ خو جامع جاج اخلي اودکتاب داصلي برخې تر پای ته رسيدو وروسته يې په يو يا څوځانګړو مخونو کې راوړي.

دلنډيز اونتيجې په برخه کې ليکوال هڅه کوي،چې دکتاب داساسي موضوع په رڼا کې دټولو مهمو ټکو اومسايلو لنډه او ځغلنده يادونه وکړي اوبيا ترې د خپل علم ،پوهې،فکر ،بصيرت اواستعداد په قوت په ډير دقت سره يوه لنډه او جامع نتيجه واخلي او لوستونکي ته يې وړاندې کړي .

۶ ـ تعليقات:

په تعليقاتوکې معمولاً په متن کې د شاملو مهمو لغاتو ، اصطلاحاتو ، پيښو ،مسايلو او داسې نورواجزاؤ مدللـه اومستنده شرحه راځي،چې زياتې تشريح او توضيح ته ضرورت لري.

خود کتاب د مخونو په لمن ليکونو کې نشې ځائيدای. پخوا به داکار د کتابونودمخونو په څنډو(حاشيو) کې ترسره کيده .

په کتابونو کې دتعليقاتو دبرخې شته والی ډير زيات علمي ارزښت لري له يوې خوا د اثر له لوستونکي سره دمتن د مشکلو برخو په تحليل او پوهيدنه کې بشپړه مرسته کوي او له بلې خوايې د معلوماتو پانګه ورزياتوي اودڅيړنې نوي موضوعات ورته رالوڅوي .

۷ـ نومليک:

په مردف ډول (دالفبا په ترتيب) په کتاب کې دشاملونومونو ،ځای نومونو،شخص نومونو....

اصطلاحات اوداسې نور لستونه ، چې د کتاب په پای کې داړوند مخونو دشمېر سره يو ځای معمولاً تر مأخذونو دمخه راځي .

دتعليقاتو سره دنومليک تو پير دادی،چې په تعليقاتو کې نومونه يا اصطلاحات په تفصيل سره شرحه او څيړل شوې وي، خو په نومليک کې يواځې دمتن هغه مخونه ورسره ښودل شوي وي،چې دغه نومونه او اصطلا حات پکښې راغلې وي .

۸ـ مآخذونه :

په دغه برخه کې هغه چاپ او ناچاپ شوي آثار او منابع په ګوته کيږي،چې د اثر ليکوال ور څخه دليکلو پروخت استفاده کړې وي .

په مآخذ ښودنه کې داثر دليکوال تخلص ، نوم، داثر نوم،د خپريدونکی موسسې ، ادارې يا شخص نوم ،دخپريدو ځای نوم، د خپريدونيټه ،شمير اود کتاب دمخونو شميره راځي.

ځينې ليکوالان مآخذونه داړوندې پاڼې په متن کې په عددونو سره په نښه کوي او په لمن ليک کې يې ديادوشويو مشخصاتو سره سم د مآخذ يادونه کوي . او ځينې ليکوالان دکتاب په متن کې هماغه برخه،چې دبل اثر نه يې په کښې مستقيمه يا غير مستقيمه استفاده کړې په عدد سره په نښه او دکتاب يا دهغه دهر فصل په پای کې په ترتيب سره په يو مشرح نوم لړ(لست) کې راوړي.

ځينې بيا داثر په اړوندو مخونوکې ځای نه په نخښه کوي خو په پای کې په عمومي توګه دهغو اثارو نومونه اخلي،چې په کتاب کې يې ور څخه لږه يا ډيره استفاده شوې ده .

د څيړنې د علمي ميتود له مخې غوره داده،چې دمتن په هره برخه کې،چې له نورو اثارو څخه په مستقيمه يا غير مستقيمه توګه مطالب اومفاهيم راخستل کيږي بايد،چې په عدد په نښه شي او بيا يې په لمن ليک (پاورقي) او ياد کتاب په پای کې په ترتيب سره دمآخذ ښودنې له اصولو سره سمه يادونه وشي.

ليک نخښې ) (Punctuation

بې له تورو نه يو شمېر علامې ،ټکي او نښې شته،چې دليک په لوستلو کې دخل لري،او يوه جمله يا کلمه د اشتباه او ابهام څخه ژغوري . يانې ددغو نښو اوټکو په ليکلو سړی پوهيږي،چې په کوم ټکي بايد ودريږي اوکومه جمله يا کلمه په بلې پورې وتړي.

دتعجب ، نوا ، پوښتنې ، خطاب اونورو کيفياتو څرګندونه په همدغو نښو اوټکيو کيږي.چې په ليکو کې ډير اهميت لري.ددې لپاره، چې دلوستونکي سره دليکنې په برخه کې پوره مرسته شوي وي په لنډه توګه ځينې ليک نخښې اود هغو د استعمال ځايونه در پيژنو ، کوم چې په پښتو اودري ژبو کې يې استعمال او کارونه دود ده :

۱ـ ټکی (.)Full stop :

دانحښه په لاندې دوو صورتونوکې استعماليږي:

۱ـ د هرې بشپړې او مستقلې جملې په پای کې د پوره توقف ، سا اخيستنې اوودريدنې لپاره راځي. لکه : د حقې لارې لاروی ددين او وطن نه ددفاع په سنګر کې پراته دي.

۲ـ په ليکنه کې ترمخففاتو وروسته راځي اودغسې هر توری د خپل ځانګړې کلمې د مفهوم دافادې نمايندګي کوي .لکه : د م.م. سره منشي وويل چې بايد په منځني ختيځ کې دايمي سوله منځ ته راشي .

يادونه : (م.م) ملګري ملتونه مخفف شکل دی .

۲ـ ندايه (!) يا «Exclamation »:

دانښه په لاندينيو ځايونو کې استعماليږي:

۱ـ دافسوس ،ارمان او حيرانتيا په وخت کې .لکه :

چې زه هم در سره وای ! ـ ارمان چې تللی وای !

۲ـ د غږ او بلنې په وخت کې : احمده ! دلته راشه .

۳ـ د خطاب لپاره : ښاغلو ! درنو حاضرينو ! ورونو !

۴ـ دامر په وخت کې: ودريږه ! پاڅيږه ! لاړشه !

۵ـ د هيلې اوخواهش د څرګندونې په وخت : کاشکې احمد مې ليدلای وای!

۶ـ د تحسين او آفرين پروخت: آفرين ! ستا په همت .شاباس ! ښه کار دې وکړ

۷ـ د استهزا او تمسخر په توګه کوم ناپوهه شخص ته ووايې : نابغه ! دادې څه کار وکړ. دې عقلمند! ته ګوره !

۳ـ چپه پيښ (،) يا «Comma »

په ډېريو لويديځو هيوادو کې کامه د (و) په بڼه ليکل کيږي ، مګر په پښتو او دري کې ددې لپاره،چې (واو ) ونه لوستل شي سرچپه يې ليکي . په ليک نښو کې کامه ډيره زياته استعماليږي او په مختلفو ځايونو کې ترينه کار اخستل کیږي .(دې نښې ته بيلوونې هم وايي) په َعمومي توګه يې داستعمال ځايونه دادي :

۱ـ دبيلولو دپاره :

الف :ـ اوږدې جملې،چې د څوساده جملو څخه جوړې شوې وي د کامې په واسطه بيليږي. لکه : دالاندې مثالونه:

ـ توريالي زماليک ته تر اوسه ځواب نه دی ورکړی ، داګمان مې هم نه شې ، چې له دې وروسته به څواب ورکړي.

ـ ده زيار ويوست ، چې سنک له ځانه سره ملګری کړي ، مګر سنک هيڅ کله دانه شو منلای ، چې بې سببه د چا دښمنې ته ملاوتړي .

ـ څه دې چې راکړه ، بيرته مې درکړه .

ب:ـ يوه مقدماتي فقره داصلې جملي نه جلا کوي .لکه :

ـ ددې تړون پر اساس ، غړي هيوادونه تعهد کوي ، چې په ښوونه اوروزنه کې له تبعيض نه کار نه اخلي .

ج:ـ معترضه جمله يا فقره ددوو کامو ترمنځ نيول کيږي .لکه : زه به دخالي په ورځ ، که خيروي ، ستاسې کره در شم .

د:ـ ديولړ مختلفو کلمو دجلا کولو لپاره .لکه : ده خپل کتابونه ،قلمونه ، بکس، اونور تدريسي لوازم له ځان سره واخستل .

ه:ـ ددې لپاره چې جمله يا شعر غلط ونه لوستل شې . لکه دا لاندې مثالونه :

ما ،ماما ته يو کتاب راوړ .

ماما ، ماته يو کتاب راوړ .

د رحمان بابا دالاندې بيت وګورﺉ، چې لومړی شکل يې سم او دوهم شکل يې نا سم دی:

۱- ډير عزيز دي موم دلان تر سنګدلانو

ته يو څاڅکی شه داوښکو ، ګوهر مشه

۲- ډير عزيز دي موم دلان تر سنګدلانو

ته يو څاڅکی شه ، د اوښکو ګوهر مشه

و:ـ دزرګونو اوميليونونود بيلولو دپاره لکه :

نوموړي شرکت په تير کال کې پنځه ديرش ميلونه (۳۵۰۰۰،۰۰۰) افغانۍ خالصه ګټه کړې ده .

يادونه : دتيليفون شمېره ، دکوڅې شمېره او تاريخي کلونه کامه نه غواړي .

ـ دتړلو او بندولود پاره :

الف :ـ په معترضه فقرو اوالفاظو پسې بايد کامه راوړل شي .لکه : زما په عقيده ، که ته موافقه کوې يايې نه کوې ، دشکسپير سره په ډرامه ليکلوکې څوک سيالي نه شي کولی.

ب:ـ له منادی نه وروسته کامه راځي .لکه : زلميه ، اجازه ده،چې له تانه پوښتنه وکړم ؟

چې کرې ، هغه به ريبې ـ مه کوه په چا ، چې ونه شي په تا

۴ـ دپوښتنې نخښه : (؟) يا «Question mark »

دا نښه دسوال اوپوښتنې علامه ده . د هرې جملې په اخير کې چې دغه نښه وي هغه جمله داستفهام مانا لري.

دپوښتنې نښه په لاندې ځايونوکې استعماليږي :

۱ـ دمخامخ پوښتنې په پای کې : ستا نوم څه دی ؟ ته څه وخت هرات ته ځې؟

۲ـ د شک او ترديد دپاره : که دکوم چاد زيږيدنې يا مړينې او يا دکومې تاريخي واقعې د پيښېدنې په کال کې شک موجود وي تر شکمنې نيټې وروسته دپوښتنې علامه په قوسونوکې راځي .

لکه : درحمان بابا دمړينې کال ۱۱۲۸ه،ق (؟) دی.

يا : دی د خپلو همکارانوسره همدردي (؟) لري.

۳ـ کله چې په يوه جمله کې دننه کومه پوښتنه راغلې وي ، لکه : دولس کاله پخوادې په ياد دي ؟ روسان له افغانستان نه په ماتې ووتل

۵ـ ممزه (ځنډ نخښه ) (؛) يا «Semicolon »

دا نښه نه دټکي (.) په شان د بشپړ تو قف لپاره اونه د کامې (،) د لږ څنډ او ساه اخستلو لپاره استعماليږي بلکې دداړوترمنځ ځانګړی حد او له دواړو نخښو سره توپير لري .

په لاندې ځايونوکې استعماليږي:

۱ـ که چيرې دوې جملې چې تقريباً يوه له بلې سره مساوي وزن او اهميت ولري څنګ په څنګ راشي دهغو ترمنځ ميمزه (؛) استعمالولي شو .لکه : لاندې مثالونه په تير کال کې حکومت د قاچاق مخه ونيوله ؛ بډې خور ته يې سزا ورکړه ؛ اختلاس کوونکي يې محاکمه کړل؛ او اجتماعي عدالت دتآمينولو په برخه کې يې په هر اړخيزو اقداماتو لاس پورې کړ .

يا :موږ دوی ته دليلونه وويل ؛ ډير عذرونه اوزارۍ مو ورته وکړې؛ له فشار او تهديد نه مو کار واخيست ؛ خو دوی له موږ سره ملګر تيا ونه کړه او خبره يې راسره ونه منله .

۶ـ دندايې او سواليې مرکب شکل(!؟):

کله کله ځينې ليکوال دسواليې مرکب

اخستونځی: افغان کولتوري ټولنه پاڼه 20.11.2025 / - /. تاریخ او ادب پاڼه 26.11.2025