لیونی
پاکستاني حکومت د پښتون قام تر ټولو لوی نظمګو شاعر او سیاسي مبارز “لېونی” بللی و
موږ دلته د پاکستان د دولتي تاریخي نریټیو خبره نه کوو، ځکه هغه خو د یرغلګرو او آمریتونو د ستاینې لپاره د غیرانساني ذهنونو لهخوا لیکل شویو قصیدو یو بدنامه ټولګه او د دروغو انبار دی. په پاکستان کې چې د ولس د تاریخ او د پرمختګپاله او کیڼ اړخي سیاست په اړه څه لیکل کېږي، هغه هم تر ډېره د اورینټالسټ روایت پیروي کوي.
حتی د پرمختګپال او مقاومتي سیاست په اړه لیکل شویو متنونو کې هم د “مرکز” او “حاشیوي سیمو” ترمنځ کرښه په روښانه ډول ښکاري. که یو اردو ژبی یا د پنجاب پرمختګپال یوازې د یوې ورځې لپاره زندان ته ولېږل شي، نو اتل ګرځي؛ خو که پښتانه، بلوڅان او سندیان پرمختګپال فعالان په زندانونو او تعذیبي کوټو کې کلونه کلونه خوسا شي، بیا هم د هغوی یادونه داسې کېږي لکه د کراچۍ او لاهور په پرتله یې “ترقیپسندي” نیمګړې او کمارزښته وي.
کله چې زه د اردو ژبو او د پنجاب د پرمختګپالو لیکنې لولم، نو داسې احساس کوم لکه د مرکزي اسیا یو کس چې د جنوبي اسیا د پرمختګپال سیاست سره اشنا کېږي. دا توپیر او پردیتوب تاریخي دی. د پاکستان پرمختګپسندي هم تل مرکزي پاتې شوې ده.
د اجمل خټک د تلین په مناسبت دا لیکنه کېدای شي د هغو کسانو لپاره د معلوماتو سبب شي چې د کیڼ اړخي سیاست په اړه خو د حسن ناصر، سجاد ظهير، حبیب جالب، فیض احمد فیض، میاں افتخارالدین، سي آر اسلم او میجر اسحاق نومونه ښه پېژني، خو د “حاشیوي سیمو” د پرمختګپال سیاست په اړه یې معلومات هماغومره محدود دي لکه د پنجاب د عامو خلکو چې د پښتونخوا او بلوچستان د ضلعو نومونه پېژني.
یوه ورځ مې یو پنجابی ملګري په خندا وویل:
“پېښور هم خو په بلوچستان کې دی.”
ما په زړه کې وویل: “وزیرستان خو له کومه وخته د پېښور برخه شوی؟”
نن موږ د پېښور درې د هغه سیاسي زوی خبره کوو چې د پاکستان د تعذیبي دولت په نظر کې “لېونی” و. هغه اجمل خټک، چې د مغلي امپراتورۍ پر ضد د ملي تحریک مخکښ شاعر خوشحال خان خټک له ټبره و، او تر مرګه یې د استعمار پر ضد مبارزه وکړه—له باچاخان د خدایي خدمتګارۍ نه تر عوامي نیشنل پارټۍ پورې.
اجمل خټک د پنځوسمې لسیزې پر مهال د پاکستان په زندانونو کې “لېونی” اعلان شوی و. د همدې “لېونتوب” د وخت یادښتونه یې په پښتو کې په یوه وړه خو ډېره مهمه کتابچه کې راټول کړي دي:
“دا زه لېونی وم؟”
دا کتاب د پاکستان د جوړېدو د لومړیو کلونو د دولتي جبر، تشدد او د پښتنو د نظریاتي ژمنتیا او استقامت یو جامع انځور وړاندې کوي.
که څه هم د اجمل خټک اساسي پېژندنه د هغه شعري ټولګه “د غیرت چغه” ده، خو دا انقلابي نظمونه د محکوم پښتون قام او د مزدور طبقې د راپاڅون او مقاومت لپاره یوه لارښود هڅه ده. د شپیتمې لسیزې یو شمېر پرمختګپال محصلین دا باور لري چې د پښتون سټوډنټس فېډرېشن په جوړېدو کې د اجمل خټک شاعرۍ بنسټیز رول لوبولی دی. هغه د پښتو نظم بڼه او ماهیت بدل کړ، او په حقه ورته د پښتو نظم بابا ویل کېږي.
په پنځوسمه لسیزه کې همدغه “بابای نظم” د نوشهرې په نظامپور او پبۍ تعذیبي مرکزونو کې له بدترین تشدد سره مخ شو، داسې چلند ورسره وشو لکه له رښتیا لېوني سره.
“دا زه لېونی وم؟” د زندانونو ریښتینې یادښتونه دي—دا افسانه نه ده، بلکې د یو انسان د ژوند سچی کیسه ده. دا د انسانیت مقدمه ده د شیطانت پر ضد.
د انسانیت ملاتړ کول جرم و، او د همدې جرم په بدل کې هغه “لېونی” ونومول شو. دا لېونتوب یو سرکاري لقب و—یو جایزه وه، چې د هر ډول تمغو او اعزازونو نه ستره وه.
اجمل خټک یو استاد و، نظریاتي روزونکی استاد. ده له دولسو څخه زیات کتابونه ولیکل. د ده هر کتاب د ژوند سره مکالمه ده، او هر اثر د مقاومت یو پیاوړی غږ دی.
دا کتاب د پښتنو د ملي مبارزې یو تاریخي ماخذ دی. څېړونکي کولی شي پکې د ولسي مقاومت ډېر مواد ومومي. د دې یادښتونو تصدیق د باچاخان د ژوند لیک لوستل دي.
باچاخان لیکي چې د انګرېز په دور کې به یې په زندانونو کې د پښتنو ماشومانو بېعزتي لیدله او ډېر به پرې خواشینی کېده. خو څوک پوهېده چې د انګرېز تر وتلو وروسته به د نوې استعماري ریاست تر لاسه د پښتنو ماشومانو د بېعزتۍ نه ختمېدونکی پړاو پیل شي؟
اجمل خټک په خپل کتاب کې د همدغه “مسلمان داروغې” څېره بربنډه کړې ده. ده خپل کتاب خپلې مور ته وقف کړی، هغه مور چې د ده د “لېونتوب” او فقر له لاسه تر قبره ورسېده.
دا لیکنه د هغو ټولو میندو کیسه ده چې زامن یې د زندانونو او تعذیبي کوټو قرباني شول. دا د یوې تحرېک کیسه ده، یوازې د اجمل خټک نه.
اجمل خټک لیکي چې د ۱۹۵۳ د اپرېل په ۲مه ونیول شو، پنځه میاشتې یې وحشیانه تشدد وزغمه، او بیا زندان ته ولېږدول شو. هغه وخت پولیس ورته “لېونی” ویل، خو نن هغه د تاریخ په سترګو کې تر ټولو هوښیار انسان دی.
د ده “لېونتوب” جرم څه و؟
دا چې هغه د باچاخان د تحریک غړی و، د جبر پر وړاندې ودرېد، او ټول عمر یې یوازې یو جرم وکړ: مقاومت.
دا لېونتوب د غیرت، عزت، نظریې او انسانیت لېونتوب و.
اجمل خټک موږ ته د مقاومت یو میراث پرېښود.
“دا زه لېونی وم؟” د پښتو ادب یو ستر احتجاجي شاهکار دی—د بغاوت، انکار او روښانه راتلونکي کتاب.
موږ د همدې انقلابي لېونتوب پوروړي یو.
موږ اجمل خټک د هغه د شعر په دې کرښو یادوو:
دا پښتنو هېر نه کړئ ستاسو ملنګ خټک
وخت به درنه داسې لېوني ګوري، بیا هم غواړي
(اې پښتنو! خپل دا ملنګ خټک مه هېروئ،
وخت به بیا هم له تاسو د داسې لېونیو غوښتنه کوي)
یادونه:
دا لیکنه په ۲۰۰۶م کال کې د “نیازمانه” وېبسایټ کې خپره شوې وه، چې اوس د پاکستاني حکومت لهخوا بنده شوې ده، نو ځکه مجبورا دلته خپرېږي
Khan Zaman Kakar 07.02.2025