د پښتو غزل بابا

امیر حمزه خان شینواری د پښتو غزل بابا

ليکنه او څېړنه: شپونکی ساپی

ژوند، شخصیت، فکر، عرفان او شعري فن

په پښتو ادب کې ځینې داسې نومونه شته چې د یوه ځانګړي ادبي فورم، مکتب یا فکري بهیر له نوم سره داسې تړلي وي چې یو له بل پرته یې تصور کول ګران وي. امیر حمزه خان شینواری د همدې نومونو له ډلې څخه دی. کله چې د پښتو غزل خبره کېږي، د حمزه بابا نوم د غزل له نوم سره یوځای راولاړېږي؛ او کله چې د حمزه نوم واخیستل شي، د پښتو غزل هغه رنګین، عاشقانه، عرفاني، فلسفي او پښتني جهان د لوستونکي مخې ته درېږي چې د شلمې پېړۍ په پښتو ادب کې یې ځانګړی مقام پیدا کړی دی.

حمزه شینواري یوازې غزل لیکونکی شاعر نه و؛ هغه شاعر، لیکوال، ډرامه‌لیکونکی، ژباړن، فلمي لیکوال، راډیويي لیکوال او د عرفان او تصوف د لارې لاروی و. د هغه ادبي شخصیت په یوه ځانګړي ژانر کې نه راټولېږي، خو د ده د شهرت تر ټولو روښانه څېره د پښتو غزل ده. ځکه خو ورته د «غزل بابا» لقب ورکړل شوی دی. معاصرو لیکنو هم د هغه غزل د پښتو کلاسیکې او نوې شاعرۍ ترمنځ د یوه پله په توګه ارزولی دی.

حمزه بابا خپله هم د پښتو غزل سره د خپل ژور تړاو احساس درلود او په ډېر مشهور بیت کې یې د خپل ادبي خدمت انځور داسې وړاندې کړی:

ستا په اننګو کې د حمزه د وینو سره دي

ته شوې د پښتو غزله ځوان، زه دې بابا کړم

دا یوازې شاعرانه دعوه نه ده؛ د پښتو غزل په معاصر تاریخ کې د حمزه بابا اغېز ته په کتو، دا بیت د هغه د ادبي مقام یو هنري تعبیر هم ګڼل کېدای شي.

زېږون، کورنۍ او قوميت

امیر حمزه خان شینواري په ۱۹۰۷ زېږدیز کال کې د خیبر د لنډي کوتل د خوږه خېل/خوزه خېل په کلي کې د ملک میر/بازمیر خان په کور کې وزېږېد. په قومي لحاظ شینواری او د شینوارو د اشرف خېل له ټبر سره تړاو لري. د ده د زېږېدو ځای او کال په بېلابېلو سرچینو کې هم په همدې عمومي ډول یاد شوي دي.

د حمزه بابا د شخصیت په جوړښت کې د خیبر جغرافیه، پښتني چاپېریال، قومي دودونه، حجره، جرګه، مېلمه پالنه، پښتونولي او د سیمې تاریخي حافظه مهم رول لري. همدا لامل دی چې وروسته د ده په شاعرۍ کې «پښتون» یوازې یو قومي نوم نه پاتې کېږي؛ بلکې د عزت، آزادۍ، غیرت، یووالي، وفا او انساني کرامت یوه پراخه مفکوره ګرځي.

زده کړې؛ له رسمي ښوونځي څخه تر پراخې مطالعې

حمزه بابا خپلې لومړنۍ زده کړې د لنډي کوتل په پخواني نوم لواړګي کې پیل کړې. د ده د خپل روایت له مخې، د ښوونځي له یوه سخت چلند وروسته یې له رسمي زده کړو سره مینه کمه شوه. د «حمزه پېژندنه» په نوم د خاطر غزنوي له مرکې څخه څرګندېږي چې د ده د ماشومتوب د ښوونځي تجربه د هغه پر روان اغېز کړې وه.

وروسته یې په اسلامیه کالجېټ ښوونځي کې زده کړې وکړې، خو رسمي تعلیم یې تر لوړو پړاوونو ونه رساوه. هغه په نهم ټولګي کې ښوونځی پرېښود.

خو دا د حمزه د علمي ژوند پای نه و؛ بلکې د ده د خپلواکې مطالعې پیل و. حمزه بابا د رسمي تحصیل پر ځای د پراخې مطالعې له لارې ځان وروزاوه. د اردو، فارسي، پښتو او اسلامي عرفاني ادبیاتو مطالعه یې وکړه او د فلسفې، تصوف، ادب، تاریخ او ټولنې په اړه یې پراخ معلومات ترلاسه کړل.

د همدې پراخې مطالعې له امله خاطر غزنوي هغه د پښتو ادب له هغو شخصیتونو ګڼلی چې د ده د فکري نړۍ د رنګونو شمېر ډېر زیات دی. د «حمزه پېژندنه» کتاب اصل د خاطر غزنوي له حمزه بابا سره مفصله مرکه وه چې وروسته ذبیح الله احساس پښتو ته وژباړله.

له اردو شاعرۍ څخه تر پښتو شاعرۍ

حمزه بابا په لومړیو کې په اردو ژبه شاعري کوله او د اردو د سترو شاعرانو، په ځانګړي ډول د میرزا غالب او علامه اقبال، تر اغېز لاندې و.

خو د ده په فکري او ادبي ژوند کې یو مهم بدلون هغه وخت راغی چې له تصوف او عرفان سره یې ژوره اړیکه پیدا کړه. د سید عبدالستار شاه د روحاني لارښوونې له مخې هغه دې پایلې ته ورسېد چې باید په خپله مورني ژبه پښتو کې شاعري وکړي.

همدلته د حمزه د شاعرانه ژوند نوی پړاو پیل شو.

په ۱۹۳۰مه لسیزه کې هغه په پښتو کې جدي ادبي فعالیت ته مخه کړه او ډېر ژر یې داسې ځانګړی سبک پیدا کړ چې د هغه د همعصره شاعرانو له سبکونو څخه یې بېل کړ.

تصوف او عرفان؛ د حمزه د فکر ژوره ریښه

تصوف د حمزه بابا د شخصیت او شاعرۍ له مهمو ستنو څخه دی.

هغه په ۱۹۳۰ زېږدیز کال کې له تصوف سره ژوره اړیکه پیدا کړه او د چشتیه طریقې له روحاني فضا سره نږدې شو. د ده روحاني استاد سید عبدالستار شاه و. حمزه بابا اجمیر شریف ته هم سفر کړی و او د تصوف له روحاني تجربو سره یې نږدې اړیکه پیدا کړې وه.

د حمزه د تصوف ځانګړنه دا ده چې هغه تصوف له پښتني احساس، قومي شعور او انساني ارزښتونو سره یوځای کوي. له همدې امله د ده عرفان له وچې فلسفي اصطلاحاتو څخه نه جوړېږي، بلکې د مینې، انسانیت، پښتونولۍ او الهي قربت ګډ جهان جوړوي.

د ده په شاعرۍ کې ساقي، میخانه، پیمانه، عشق، شمع، پروانه او یار یوازې ظاهري عاشقانه مفاهیم نه دي؛ ډېر ځله تر شا یې عرفاني او فلسفي ماناوې پرتې دي.

حمزه وايي:

> حمزه سفر که د حجاز وي نو هم

زه د پښتون له قافلو سره ځم

دلته حجاز د روحاني سفر نښه ده، خو شاعر خپل پښتنی هویت هم له ځانه نه جلا کوي.

حمزه څنګه د غزل بابا شو؟

دا د حمزه بابا د ادبي ژوند تر ټولو مهمه پوښتنه ده.

د شلمې پېړۍ په پیل کې پښتو غزل له یوې اوږدې لارې تېر شوی و. رحمان بابا، خوشحال خان خټک او نورو کلاسیکو شاعرانو غزل ته ستر مقام ورکړی و؛ خو د وخت له بدلون سره د غزل د بیان په طرز کې نوې اړتیاوې پیدا شوې وې.

حمزه بابا د همدې نوي پړاو شاعر و.

هغه کلاسیکه غزل له منځه یو نه وړ؛ بلکې د هغې ژبه، موسیقي، تغزل، خیال، عرفان او عشقي فضا یې له معاصر ژوند سره وتړله.

د ۱۹۴۰ زېږدیز کال د پسرلنۍ مشاعرې په اړه روایت کېږي چې حمزه بابا خپل هغه مشهور غزل وړاندې کړ چې دا بیت یې درلود:

تورې سترګې مې د یار مخ ته په ځیر دي

بیا حبشو په کعبه تړلی لام دی

همدې ادبي فضا کې د ملک الشعراء سمندر خان سمندر له خوا حمزه ته د «غزل بادشاه» خطاب وشو، چې وروسته د «بابای غزل» یا «غزل بابا» په مشهور لقب بدل شو. د حمزه د خپل روایت او د خاطر غزنوي د مرکې په اړه هم د ۱۹۴۰مې مشاعرې یادونه شوې ده.

نو د «غزل بابا» لقب یوازې د یوې مشاعرې د ستاینې پایله نه وه؛ بلکې د اوږدې شاعرانه ریاضت، فني نوښت، پراخې شاعرۍ او د غزل د نوي کولو پایله وه.

د حمزه بابا غزل او د غزل بیا راژوندي کېدل

حمزه بابا په پښتو غزل کې نوې ساه پو کړه.

هغه غزل له یوازې عشقي خبرو څخه راوباسه او د ژوند ګڼ اړخونه یې د غزل موضوعات وګرځول: مینه، عرفان، فلسفه، پښتونولي، ټولنه، سیاست، تاریخ، انساني کرامت، قومي یووالی، آزادۍ غوښتنه او د انسان د باطن کشمکش.

د همدې پراخوالي له امله د حمزه غزل یوازې «د محبوبې سره خبرې» نه دي؛ بلکې د انسان او ژوند ترمنځ د اړیکې شاعرانه بیان هم دی.

ډاکټر حنیف خلیل په «حمزه څنګه د غزل بابا شو» کې د حمزه د غزل د دې پراخوالي، شاعرانه تعلي، تخیل او فني ځانګړنو بحث کړی دی.

حمزه وايي:

لا سخن خیزې دي زما د تخیل ژورې

زه د غزل د بلندو نه پرېوتلی نه یم

او:

حمزه! چې د غزل نه رنګینۍ دې ورکې نه شي

دا ښایي چې تل تل ولري خیال نوی نوی

دا بیتونه ښيي چې حمزه غزل د یوه تلپاتې نوي کېدونکي فن په توګه لیدلی.

د حمزه بابا شعري اسلوب

د حمزه بابا اسلوب د پښتو معاصرې شاعرۍ له تر ټولو پېژندل شوو اسلوبونو څخه دی.

د هغه د اسلوب معنوي عناصر عبارت دي له:

لوړ شاعرانه تخیل؛

جمالياتي لید؛

عرفاني او صوفيانه فکر؛

فلسفي ژورتیا؛

پښتني احساس؛

قومي شعور؛

انساني مینه؛

د کلاسیک او معاصر فکر ګډول.

او صوري عناصر یې دا دي:

د لفظونو غنایت؛

موسیقي او آهنګ؛

صنائع او بدایع؛

تشبیه او استعاره؛

تضاد او تناسب؛

د ژبې وقار؛

د خیال او لفظ همغږي؛

د نوو مضمونونو هنري بیان.

همدا ځانګړنې د دې سبب شوې چې د حمزه غزل په لږه مطالعه هم وپېژندل شي.

حمزه خپله هم د خپل اسلوب د اغېز په اړه وايي:

فن او شخصیت زما حمزه غندي همعصره خو

بیا به هم مجبور یې چې به ته زما په پله راځې

د حمزه په غزل کې تغزل

د حمزه د غزل تر ټولو مهمه ځانګړنه تغزل دی.

تغزل د غزل هغه روح دی چې د مینې، ښکلا، ناز، خیال، موسیقۍ او عاطفې له لارې شعر ته هغه ځانګړې شاعرانه فضا ورکوي چې غزل له عادي نظم څخه بېلوي.

حمزه بابا د تغزل تر څنګ فلسفه او عرفان هم راولي؛ خو د ده فلسفه د شعر پر غاړه دروند بار نه کېږي، بلکې د تغزل په ښکلا کې ګډه شوې وي.

همدا وجه ده چې د حمزه غزل هم د فکر خاوند دی او هم د احساس.

د حمزه په غزل کې شاعرانه تعلي

حمزه بابا په خپلو غزلو کې د خپل شاعرانه مقام یادونه په ښکاره کوي. خو دا تعلي یوازې غرور نه دی؛ د هغه د شاعرانه شخصیت یوه برخه ده.

هغه وايي:

چې خپل غزل د چا نه واورم حمزه

وایم چې چا هسې وینا کړې ده

او:

ستا په اننګو کې د حمزه د وینو سره دي

ته شوې د پښتو غزله ځوان، زه دې بابا کړم

د حنیف خلیل د څېړنې له مخې، د حمزه دا شاعرانه تعلي د هغه د شخصیت او د غزل د مقام په اړه د هغه د ژور شعور انعکاس دی.

د حمزه غزل؛ تصوف او عرفان

د حمزه په غزل کې تصوف د یوه عارضي رنګ په توګه نه، بلکې د فکر د یوې ژورې سرچینې په توګه څرګندېږي.

د ده عرفان د انسان له دننه پیلېږي او د الهي مینې، ځان پېژندنې او حقیقت موندنې پر لور ځي.

خو د پخوانیو صوفي شاعرانو په نسبت د حمزه یو مهم توپیر دا دی چې هغه صوفي احساس له پښتني احساس سره یوځای کوي.

هغه وايي:

هرګز به فنا نه کړمه قومي امتیاز

ژوندون به مې په دې وي چې افغان یمه زه

په دې بیت کې عرفان، هویت او قومي شعور سره یو ځای شوي دي.

د حمزه په غزل کې پښتون احساس

حمزه بابا غزل یوازې «پښتو ژبې» ته نه دی اړولی؛ بلکې په ډېرو ځایونو کې یې پښتني روح ورکړی دی.

د هغه په غزل کې پښتون د تاریخ، غیرت، میلمه پالنې، جرګې، شملې، ننګ، وفا، یووالي او آزادۍ سمبول دی.

هغه وايي:

لا څه شملې د پښتانه پاتې دي

چې په یو وخت خلک بیماروي هغه

او په بل ځای کې:

هر څو که درته ګونځې وي تندي د زمانې

لیکن چېرې شملې د پخوانو مه هېروه

دا د پښتني تاریخ او فرهنګي حافظې شاعرانه یادونه ده.

د حمزه په غزل کې قومي شعور او یووالی

حمزه بابا د پښتنو د ځان ځانۍ او بېلتون درد هم احساس کړی دی.

هغه د قومي یووالي لپاره وايي:

څو چې راغونډ په یو مرکز یې نه کړم

هرې تپې ته له جرګو سره ځم

دا یوازې یو شعري شعار نه دی؛ بلکې د حمزه د قومي فکر یوه مهمه برخه ده.

هغه د پښتون د هویت تر څنګ د پښتني ټولنې د داخلي ستونزو، بېلتون او کمزورۍ احساس هم لري او د جرګې، یووالي او ګډې ارادې له لارې د حل تصور وړاندې کوي.

اسلام او پښتونولي

د حمزه بابا په فکري نړۍ کې اسلام او پښتونولي له یو بل څخه بېل مفاهیم نه دي.

هغه هڅه کوي چې د پښتني اخلاقو او اسلامي ارزښتونو ګډې ریښې راوسپړي.

وايي:

پښتو مې د اسلام د لا اله نه ده زده کړې

هم دې خو ده راکړې د جنت د چمن پته

دلته «پښتو» یوازې ژبه نه ده؛ بلکې د پښتني اخلاقو او انساني چلند مفهوم هم لري.

له همدې امله د حمزه په شاعرۍ کې اسلام، تصوف، انسانیت او پښتونولي ډېر ځله د یوه ګډ فکري نظام برخې ښکاري.

د حمزه په غزل کې پښتني دودونه

حمزه بابا د پښتني ټولنې ګڼ دودونه او ارزښتونه په خپله شاعرۍ کې راوړي دي.

حجره

حجره د پښتني ټولنیز ژوند، مشورې، مېلمه پالنې او ټولنیزې اړیکې مرکز دی.

مېلمه پالنه

د پښتنو د فرهنګ له بنسټیزو ارزښتونو څخه ده او حمزه یې د پښتني شخصیت یوه نښه ګڼي.

جرګه

د حمزه په شاعرۍ کې جرګه یوازې دود نه دی؛ بلکې د قومي یووالي او ګډې پرېکړې نښه ده.

پګړۍ او شمله

د عزت، وقار، ننګ او تاریخي هویت سمبولونه دي.

ننواتې او پخلاينه

د پښتني ټولنیز اخلاقو هغه عناصر دي چې د شخړې د پای ته رسولو، بښنې او سولې مفهوم لري.

حمزه د دغو دودونو په وسیله د پښتني ژوند یوه داسې شاعرانه نقشه جوړوي چې د هغه غزل له خپل چاپېریال سره ژوره اړیکه پیدا کوي.

د حمزه بابا غزل او د هغه عصر

حمزه بابا په داسې زمانه کې راڅرګند شو چې پښتو ادب له کلاسیکې دورې څخه د معاصر ادب پر لور روان و.

نوی تعلیم، چاپ، راډیو، ادبي ټولنې، مجلې، ورځپاڼې، سیاسي بدلونونه او د نوي نسل فکري خوځښتونه د ادب پر جوړښت اغېز کول.

حمزه بابا له کلاسیکې شاعرۍ سره ژوره اړیکه ساتله، خو د خپل عصر نوي احساسات یې هم غزل ته داخل کړل.

همدا وجه ده چې د هغه شاعري د کلاسیک او معاصر ترمنځ د پله حیثیت لري.

د حمزه تر اغېز وروسته په لره او بره پښتونخوا کې ګڼ غزل ویونکي راڅرګند شول او پښتو غزل د نوي مضمون، نوي تخیل او نوي فني بیان پر لور لاړ.

حمزه او د خپلو همعصرو شاعرانو اختلافات

حمزه بابا د خپل عصر له ټولو شاعرانو سره یو ډول اړیکه نه لرله. ځینو یې ستاینه کوله، ځینو پرې نیوکې کولې او ځینو بیا خپل مستقل ادبي مسیر درلود.

د غني خان او حمزه بابا شعري مزاجونه بېل وو؛ د قلندر مومند او حمزه بابا ترمنځ هم د غزل په اړه ادبي بحثونه موجود وو.

قلندر مومند ویلي وو:

یاره قلندر ته دعاګانې کړه

اوس ګنې پښتو کښې غزل چرته دی

حمزه بابا ورته ځواب ورکړ:

لا خو تخیل د حمزه تت نه دی

چا وې چې پښتو کښې غزل چرته دی

دا ډول ادبي اختلافات د حمزه د عصر د ژوندي ادبي بحثونو نښه وه، نه د ادب د کمزورۍ.

حمزه او فلم

حمزه بابا یوازې شاعر نه و؛ د فلم له هنر سره یې هم مینه لرله.

د ده د عملي ژوند یوه برخه له تورخم او رېل پټلۍ سره تړلې وه او د کار له امله هند ته هم تللی و. هلته یې له فلمي نړۍ سره اړیکه پیدا کړه.

د ۱۹۴۰ زېږدیز کال په شاوخوا کې یې په بې غږه فلمونو کې هم کار وکړ. وروسته د پښتو لومړني فلم «لیلا مجنون» د کیسې، سندرو او ډیالوګونو په جوړولو کې ونډه واخیسته. د ده د فلمي فعالیتونو یادونه په څو سرچینو کې شوې ده.

وروسته یې د «یوسف خان او شېربانو» او نورو فلمونو لپاره هم د کیسو او ډیالوګونو په برخه کې کار وکړ.

دا کار د دې څرګندونه کوي چې حمزه بابا د ادب تر څنګ د خپل عصر له نوو هنري وسایلو سره هم اړیکه درلوده.

راډیو، ډرامه او نثر

حمزه بابا په راډیو کې هم پراخ فعالیت درلود او ګڼې ډرامې، خبرې، ادبي لیکنې او نور مطالب یې ولیکل.

د ده له خوا د سلګونو ډرامو د لیکلو یادونه شوې ده او ډېری یې د پېښور راډیو له لارې خپرې شوې دي. د ده ادبي فعالیتونه یوازې شعر ته محدود نه وو.

هغه په نثر کې هم د فلسفې، تصوف، ادب، ټولنې او انسان په اړه لیکنې کړې دي.

ژباړې او علمي ـ ادبي خدمتونه

حمزه بابا د ژباړې په برخه کې هم مهم کارونه کړي دي.

له مشهورو ژباړو څخه یې:

د رحمان بابا د دیوان اردو منظومه ژباړه؛

د علامه اقبال د جاوېد نامې منظومه ژباړه؛

د ارمغان حجاز ژباړه؛

د نهج البلاغې ژباړه؛

د اقبال د فکر او شاعرۍ په اړه لیکنې.

د رحمان بابا د غزلو د اردو ژباړې یادونه هم په معتبرو معاصرو راپورونو کې شوې ده.

د حمزه بابا چاپ شوي آثار

د حمزه بابا په نوم ګڼ آثار خپاره شوي چې د شعر، نثر، تصوف، سفر، فلسفې، ژباړې او ادبياتو بېلابېلې برخې رانغاړي.

له هغو څخه مهم یې دا دي:

۱. د زړه آواز

۲. یون

۳. بهیر

۴. پری ووني

۵. سپرلی په آیینه کې

۶. د خیبر وږمې

۷. ژوند او یون

۸. د کابل سفرنامه

۹. د حجاز په لور

۱۰. لیلا مجنون ـ فلم او د فلم کیسه

۱۱. مږې څپې

۱۲. د کارل مارکس اصول د عقل په نظر

۱۳. د حمزه ژوندلیک

۱۴. غزونې

۱۵. تجلیات

۱۶. د خوشحال بابا یو شعر

۱۷. تذکره ستاریه

۱۸. انساني رڼا او پوهه

۱۹. د حمزه لیکونه

۲۰. غزلیات ـ اردو

۲۱. انسان او ژوند

۲۲. د رحمان بابا د دیوان اردو منظومه ژباړه

۲۳. د علامه اقبال جاوېد نامه منظومه ژباړه

۲۴. د ارمغان حجاز منظومه ژباړه

۲۵. پټهان اور توهمات

۲۶. قبایل کې رسم او رواج

۲۷. ژور فکرونه

۲۸. ډرامې

۲۹. د حمزه کلیات

د ده د اثارو شمېر او د چاپ شویو کلیاتو د ټوکو په اړه په سرچینو کې لږ توپیر لیدل کېږي؛ ځینې سرچینې څلور ټوکه او ځینې پنځه ټوکه یادوي. نو د کتاب د چاپ د نسخې له کتلو پرته باید یو واحد شمېر قطعي ونه ګڼل شي.

د حمزه بابا د غزل څو مهمې ځانګړنې

د حمزه غزل په لاندې ځانګړنو ولاړ دی:

۱. تغزل: د غزل عاطفي او موسیقايي روح.

۲. نوښت: د نوي مضمون او نوي خیال راوړل.

۳. عرفان: د عشق تر شا د حقیقت او الهي مینې لټون.

۴. فلسفه: د ژوند، انسان، مرګ، هستۍ او معرفت په اړه ژور فکر.

۵. پښتونولي: د پښتني ارزښتونو او دودونو شاعرانه انعکاس.

۶. قومي شعور: د پښتنو د یووالي، هویت او تاریخي حافظې احساس.

۷. ژبنی ښکلا: د لفظونو انتخاب، موسیقي، تناسب او هنري ترکیب.

۸. کلاسیک او نوی فکر: د کلاسیکې غزل له میراث سره د معاصرې زمانې د فکر ګډول.

همدا ګډه ځانګړنه ده چې د حمزه غزل یې له ساده تقلید څخه ژغورلی او خپل مستقل ادبي شخصیت یې ورته جوړ کړی دی.

حمزه بابا؛ د غزل نه ورهاخوا

که څه هم حمزه بابا د غزل بابا په نوم مشهور دی، خو د هغه شخصیت یوازې غزل ته محدودول به د هغه د ادبي خدمتونو لویه برخه له پامه غورځول وي.

هغه په:

نظم؛

غزل؛

نثر؛

ډرامه؛

فلم؛

ژباړه؛

تصوف؛

فلسفه؛

سفرنامه؛

ادبي نقد؛

راډیويي ادب

کې کار کړی دی.

د همدې پراخې ادبي ونډې له امله هغه د شلمې پېړۍ د پښتو ادب له څو اړخیزو شخصیتونو څخه ګڼل کېږي.

د حمزه بابا ادبي اغېز

د حمزه بابا له راڅرګندېدو وروسته د پښتو غزل په نړۍ کې یو نوی خوځښت پیدا شو. د هغه د سبک اغېز پر ګڼو شاعرانو ښکاره شو او د غزل نوې لارې پرانیستل شوې.

البته دا اغېز یوازې د تقلید په معنا نه دی؛ ډېرو شاعرانو د حمزه له لارې د غزل د نوې ژبې، نوي خیال او نوي تخیل امکانات وپېژندل او بیا یې خپل مستقل سبکونه جوړ کړل.

همدا وجه ده چې د حمزه بابا د غزل د اغېز سیوری تر نن ورځې د پښتو غزل پر بڼ لیدل کېږي.

د حمزه بابا مړینه او تلپاتې یاد

امیر حمزه خان شینواري د ۱۹۹۴ زېږدیز کال د فبرورۍ په ۱۸مه وفات شو او په لنډي کوتل کې د خپل پلرني ټاټوبي په سیمه کې خاورو ته وسپارل شو.

د هغه له مړینې وروسته هم د حمزه بابا ادبي شخصیت د پښتنو ترمنځ ژوندی پاتې شو. د هغه شعرونه لا هم لوستل کېږي، غزلونه یې ویل کېږي، آثار یې څېړل کېږي او د ده د فکر او سبک په اړه مقالې او علمي څېړنې لیکل کېږي.

د پاکستان حکومت هم د هغه ادبي خدمتونه د Pride of Performance او Sitara-i-Imtiaz په څېر جایزو سره وستایل.

امیر حمزه خان شینواري د پښتو ادب په تاریخ کې داسې شخصیت دی چې د هغه نوم یوازې د یوه شاعر په توګه نه، بلکې د یوه ادبي پړاو په توګه هم یادېدای شي.

هغه د کلاسیکې پښتو شاعرۍ له ژورو سرچینو او د رحمان بابا، خوشحال خان خټک او نورو سترو شاعرانو له میراث څخه ګټه واخیسته؛ خو د خپل عصر نوي فکرونه یې هم له ځان سره غزل ته راوړل.

هغه غزل ته نوی مضمون ورکړ، نوي سمبولونه او استعارې یې ور وبخښلې، د عشق ترڅنګ یې عرفان، فلسفه، پښتونولي، قومي شعور، انسانیت او د ژوند بېلابېلې تجربې د غزل برخه کړې.

حمزه بابا غزل ته یوازې نوې ژبه ورنه کړه؛ بلکې نوې نړۍ یې ورکړه.

د ده د شاعرۍ تر ټولو ستره ځانګړنه دا ده چې د عشق او عرفان تر څنګ پکې پښتون هم ژوندی دی؛ د مینې تر څنګ پکې وطن، د ساقي تر څنګ پکې صوفي، د پیمانې تر څنګ پکې معرفت، او د معشوق تر څنګ پکې انسان ولاړ دی.

له همدې امله د حمزه دا دعوه:

> ستا په اننګو کې د حمزه د وینو سره دي

ته شوې د پښتو غزله ځوان، زه دې بابا کړم

یوازې د شاعرانه تعلي بیت نه پاتې کېږي؛ بلکې د پښتو غزل د معاصر تاریخ د یوه مهم ادبي حقیقت شاعرانه شهادت هم ګڼل کېدای شي.

حمزه بابا مړ شو، خو هغه غزل چې ده په خپلو «وینو» ځوان کړی و، لا ژوندی دی.

روح یې ښاد، نوم یې تلپاتې او ادبي میراث یې د پښتو ژبې د راتلونکو نسلونو لپاره روښانه لارښود.

مهمې سرچینې او ماخذونه:

۱. شینواری، امیر حمزه خان: د غزل په اننګو کې، د زرين انځور په زیار، د قومونو او قبایلو چارو وزارت، کابل.

۲. غزنوي، خاطر: حمزه پېژندنه ـ ښکلیه که دا غواړې چې حمزه څه دی، د ذبیح الله احساس ژباړه، سالنګ کتاب خپرونکي. دا اثر د خاطر غزنوي له حمزه بابا سره د مفصلې مرکې پښتو ژباړه ده.

۳. خلیل، حنیف: حمزه څنګه د غزل بابا شو؛ د حمزه د غزل د مقام، تغزل، شاعرانه تعلي او فني ځانګړنو په اړه څېړنیزه لیکنه.

۴. خلیل، حنیف: د حمزه بابا د اسلوب او معاصرې شاعرۍ په اړه لیکنې.

۵. ټول افغان: امیر حمزه شینواری؛ د ژوند، زده کړو، دندو، فلم، تصوف او ادبي اثارو په اړه معلومات.

۶. ویکيپیډیا: Hamza Shinwari؛ د زېږون، مړینې، اثارو او ادبي مقام لنډ معلومات.

۷. زلمي هېوادمل: د حمزه یاد، د حمزه بابا په اړه د مقالو ټولګه.

۸. عبیدالله اغېز: د حمزه په غزل کې پښتني عناصر.

۹. طایر ځلاند: د پښتو غزل تنقیدي جاج.

۱۰. سید اصغر آرمل هاشمي: د پښتو نظم تاریخ.

۱۱. حمزه شینواری: بهیر، پېښور، ۱۹۹۲ز.

۱۲. حمزه شینواری: سپرلی په آیینه کې، پېښور، ۱۹۸۶ز.

۱۳. حمزه شینواری: غزونې، پېښور، ۲۰۱۰ز.

۱۴. د حمزه بابا د ادبي مقام، غزل او ژوند په اړه د افغانستان انټرنشنل پښتو او نورو معاصرو ادبي سرچینو لیکنې.