مغل سره پتنه
د پښتون نه ګیله او د مغول سره فتنه
د خوشال بابا کلیات
مخ - ۱۶۷
.
بیا له کومه را پیدا شو دا بهار
چې په لوري یې ملک کړ یو ګلزار
.
ارغوان دي، ضمیران، سوسن، ریحان دي
یاسمن دي، نسترن، نرګس، ګلنار
.
د پسرلي ګلونه ډېر په هر هر رنګ شته
ولې سره لاله دي، لا په کښې اوڅار؟
.
جونه، موټي موټي ګل ږدي، په ګرېوان کښې
د ځوانانو ګلدستې دي په دستار
.
مغني په چغانه، لیندۍ کېږده
په نغمو، په پردو، وغواړه هر تار
.
ساقي راشه ډکې ډکې پیالې راکړه
چې د میو په مستۍ شم سرشار
.
پښتنو زلمیو بیا لاسونه سره کړه
لکه باز منګولې سرې کا، په خپل ښکار
.
سپینې تورې یې ګلګونې کړې، په وینو
په اهاړ کښې، شګفته شو لاله زار
.
ایمل خان، دریا خان، دواړه مرګ یې مه وای
هېڅ تقصیر دواړو ونکړ، وار په وار
.
د خیبر دره یې سره کړله، په وینو
په کړپه یې هم روان کړ دندوکار
.
تر کړپې، تر باجوړه، سمې غرونه
په لړزه، په زلزله شول، په بار بار
.
په هغه لوري چې کېږي پنځم کال دی
هره ورځ د سپینو تورو خرپهار
.
چې په دا لوري، زه راغلم، حبطه شوم
زه مردار یم، که دا خلک دي مردار؟
.
په لښکر لښکر، نارې شوم ورته ستړی
دا کاڼه راته نه مهېرګ وایي، نه ځار
.
چې احوال د یوسفزیو رامالوم شو
لواغر، و ما ته ښه وه، نه دمغار
.
د خټکو سپي، بهتر تر یوسفزیو
که خټک دي هم په خوی تر سپي بېکار
.
درست پښتون، له کندهاره تر اټکه
سره یو د ننګ په کار، پټ او اشکار
.
ګوره څو جنګونه وشول، په هر لوري
ولې هېڅ د یوسفزیو نشته عار
.
اول جنګ د لوړې شا، د تاترو وهٔ
چې څلوېښت زره مغول شول، تار په تار
.
خویندې لوڼه یې په بند د پښتنو شوې
اس، اوښان، هاتیان، اولجه قطار قطار
.
دویم جنګ، میر حسیني، په دوابه کښې
چې یې وټکېده سر لکه د مار
.
بیا له پسه، د نوښار د کوټ جنګ وه
چې مې وکېښ تر مغولو خپل خومار
.
بیا له پسه، جسونت سېنګ، شجاعت خان و
چې ایمل یې ګنداب ویوست د مار
.
شپږم جنګ، مکرم خان، شمشیر خان، دواړه
چې ایمل یې کړل په خاپښ کښې، تار په تار
.
چې زما په یاد دي، لوی جنګونه دا دي
د هلکو په هر لوري نشته شمار
.
همېشه فتح نصرت دی لا تر اوسه
پس له دا ده بیا تکیه په کردګار
.
اورنګزیب راته یو کال وشو چې پروت دی
په صورت حیران پریشان، په زړه افګار
.
کال په کال اومرایان دي چې پرېوځي
چې توپان شولې لښکرې کوم یې شمار
.
خزانې د هېندوستان دي راخورې شوې
سره مهران دي، ننوځي په کوهسار
.
دا د هېچا په اتلس فکره نه وه
چې به دا کارونه شي، په دا دیار
.
د بادشاه د بد نیتۍ کمی نشته
په بد نیت یې ازار واخیست، د خپل پلار
.
ځکه اوس د چا باور ورباندې نه شي
هم بد نیت دی، هم بد قول، هم مکار
.
بله هېڅ لیدله نه شي، په دا منځ کښې
یا مغول د منځه ورک، یا پښتون خوار
.
که ګردش د اسمان دا دی چې لیده شي
که د خدای رضا په دا وي، راغی وار
.
اسمان هر کله پېرې یکرنګې نه کا
ګاه په کام د ګل جاروځي، ګاه د خار
.
په دا هسې وخت چې وخت د نام او ننګ دی
دا بې ننګه پښتانه کا څه رفتار؟
.
پښتانه چې نور څه فکر کا، ناپوه دي
بې د تورې خلاصی نشته، په بل کار
.
تر مغولو پښتانه په توره ښه دي
که په پوهه پښتانه وای، څه هوښیار
.
ولسونه چې سیند وبله وکا
بادشاهان ورته سجود کاندي اختیار
.
که نفاق، که اتفاق، که جهل پوهه
د هر چا د خدای په لاس ده، هره چار
.
اپرېدي، مومند، شینواري، ګوره څه کا
د مغولو لښکر پروت په ننګرهار
.
زه تنها په کښې په غم د نام او ننګ یم
یوسفزیه فراغت، په کښت او کار
.
اوس چې هسې بې ننګي، بې ناموسي کا
عاقبت به ورښکاره شي، خپله چار
.
مرګ، زما په پوهه، ښه تر دا ژوندون دی
د عزت سره چې نه وي، زیست روزګار
.
همېشه به په جهان کښې ژوندون نه وي
د خوشال خټک به پاتې شي یادګار
.
د درېیمې خور، اول کال د عفو وه
ما چې وې په برمول کښې، دا اشعار
.
ګیله = ماڼه
فتنه = پتنه، شرارت
لوری = طرف، اړخ
ګلزار = د ګلونو باغ، ګلبڼ
ارغوان = ارغمان، يوه غرنۍ ونه ده چې ګردې پاڼې لري او ګڼ سر ګلان کوي.
ضیمران = کشمالی، ببری، بوبری، ریحان، تولسي
سوسن = زمبک، نرمې او ښکلې پاڼې لرونکی يو ډول ګل = Lily of the valley
ریحان = ضیمران، کشمالی، ببری، بوبری، ریحان، تولسي
یاسمن = رامبېل، چامبېل
نسترن = ګل نسرین، سارانی ګلاب
نرګس = سترګن کوکو = Narcissus
ګلنار = دَ انار د ګل لنډه بڼه (مخفف).
لاله = غاټول
اوڅار = څرګند، ښکاره.
جونه = نجونې، جینکۍ.
ګلدسته = کوکو ګېډۍ، د ګلو ګېډۍ.
دستار = پګړۍ، بګړۍ، پټګی، لنګوټه.
مغني = ۱) سندرغاړی ۲) ساز وهونکی.
چغانه = سرينده، سارنګۍ، سرنده، سارنده، سارنګا، د موسيقۍ يوه آله ده او د رباب په ډول پښتني ساز ګڼل کېږي.
سرشار = ډک، تر خولې پورې ,مست، ارام، خوښ.
ګلګون = ۱) سور رنګ ۲) ګلفام، کوکیالی، ګلالی، ګلرنګی، ګلوزمه، بنیالی، ډولي.
شګفته = ۱) غوړېدلی ۲) خوشال ۳) تر او تازه.
لاله راز = هغه ځای چې د لاله ګل په کښې ډېر وي ,چمن.
تقصیر = تېروتنه، غلطي.
دندوکار = ۱) د دوړو ډکه ورځ، له خړو لړو نه جوړه غړوسکه ۲) تیاره،تورتم، تاريکه، وریځ.
کړپه = کړپه د مومندو، په سیمه کښې، د یو ځای نوم دی
حبطه = ابته، فضول، بې ځايه، بې فايدې ، ګنده، خراب، لړلی، پليت، بې کاره.
کاڼه = د کوڼ جمع.
مهېرګ = د بددوعا او لعنت کلمه، د ځار او قربان متضاد.
لواغر = لواغر، په ضلع کرک کښې، د خټکو د یو غر نوم دی.
دمغار = دمغار، په سوات کښې، د ناییکي خېلو یوسفزیو یو کلی دی.
درست = ټول، واړه، تمام.
اشکار (آشکار) = ښکاره، څرګند، جوت، اوڅار.
عار = ۱) غیرت ۲) شرم ۳) عیب.
اولجه = ولجه، مال غنیمت، شوکه، لوټ، پردی مال چې په جنګ سره تر لاسه شي.
هلکه = وړه، لنډه، کمه، لږه
فتح = بریا، نصرت، کامیابي
نصرت = فتح، بریا، کامیابي
تکیه = استناد، ملاتړ
کردګار = خدای پاک
تاتره = تاتره، په خیبر کښې، د یو غر نوم دی چې د مغولو او پښتنو پرې لوی جنګ شوی و.
دوابه = دوابه، په ضلع چارسده کښې، د مومندو له سیمې سره لګېدلې سیمه ده. د دې جنګ کمان د مغولو له اړخه د میر حسیني په لاس کښې و. مغولو، په دې جنګ کښې، ماتې خوړلې وه. د دوابې بریا (فتح) د پښتنو د مغولو خلاف دویمه بریا وه. دغه جنګ د کال ۱۰۸۳ په پای کښې شوی و.
افګار = ژوبل، زخمي، مجروح. اورنګزیب عالمګیر، د مغولو خلاف، په جنګونو کښې، د پښتنو پر بریا (فتح) ډېر سخت خواشینی و نو ځکه د پښتنو د وهلو لپاره، له لاهور نه، و حسن ابدال ته، کوچ وکړ او په حسن ابدال تر یوه کال دېره و. هغه، و حسن ابدال ته، ۱۲۷۴، د جولایي په پیل کښې، رارسېدلی و.
اومرایان (اُمرایان) = بادشاهان، حاکمان، جاګیرداران
سره مهران = مهران، د مهر جمع دی. مهر لکه اشرفۍ
کوهسار = غرییزه سیمه. مغولو، په پښتو کښې، د نفاق (بې اتفاقي) اچولو لپاره، و بې ننګه پښتنو ته، رشوتونه ورکولو پیل وکړ او د خزانې خولې یې د پښتونخوا، و غرونو ته، وګرځولې.
دیار = ۱) سیمه، علاقه ۲) هېواد، ملک
مکار = ټګ، ټګمار، درغل
ګاه = کله کله، ځینې مهال، بعضې وخت
کام = ۱) مقصد ۲) رضا ۳) خوله
جاروتل = ۱) پښېمانه کېدل، بېرته ګرځېدل، وعده خلافه کېدل، بې لوزه کېدل، په شا تلل ۲) راګرځېدل، راستنېدل
سیند = اباسین، اباسیند
وبله = یو تر بله، په خپلو کښې، په یو بل
کاندي = کوي
فراغت = وخت لرنه، وزګار، وار
کښت = کاشتکاري، زراعت، کر، کرهڼه، کرنه
عاقبت = پای، اخر، د يوه کار پای، د کار اخر، د هر شي پای.
چار = عمل
زیست = ژوند، عمر
روزګار = د ورځو مجموعه، ژوند، زمانه، ګوزران ,فصل، موسم ,کسب، کارپیشه
عفو = کال ۱۰۸۶
(راټولونه / ټاکنه: ممتاز خان)